{"id":1503,"date":"2022-01-08T12:47:31","date_gmt":"2022-01-08T11:47:31","guid":{"rendered":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/?p=1503"},"modified":"2022-06-25T21:58:10","modified_gmt":"2022-06-25T20:58:10","slug":"p-milcarek-chrzescijanstwo-czyli-filozofia-na-podstawie-obrzedow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/?p=1503","title":{"rendered":"P. Milcarek: Chrze\u015bcija\u0144stwo, czyli filozofia na podstawie obrz\u0119d\u00f3w"},"content":{"rendered":"\n

To jest ca\u0142y \u015bwiat, o kt\u00f3rego istnieniu nie mia\u0142em poj\u0119cia, a raczej mia\u0142em z\u0142e poj\u0119cie.<\/em><\/p>\n\n\n\n

Zbigniew Herbert (1951)<\/p>\n\n\n\n

Wyra\u017cenie filozofia na podstawie obrz\u0119d\u00f3w<\/em> ma \u017ar\u00f3d\u0142o w jednym z utwor\u00f3w Erazma z Rotterdamu. Zosta\u0142o tam u\u017cyte jako nazwa pogardliwa, ukuta dla napi\u0119tnowania sposobu \u017cycia wi\u0119kszo\u015bci chrze\u015bcijan (kt\u00f3rzy mieliby redukowa\u0107 sw\u0105 wiar\u0119 do udzia\u0142u w rytua\u0142ach). Podejmuj\u0119 to wyra\u017cenie, bior\u0119 je za dobr\u0105 monet\u0119, odrywaj\u0105c od krytycznego sensu zamierzonego przez Erazma \u2013 gdy\u017c uwa\u017cam, \u017ce przypadkiem powsta\u0142o tu jedno z najcelniejszych okre\u015ble\u0144, jakim mo\u017cna by opisa\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwo jako takie. <\/p>\n\n\n\n

Tak, chrze\u015bcija\u0144stwo jest rzeczywi\u015bcie filozofowaniem na podstawie obrz\u0119d\u00f3w <\/em>\u2013 gdy\u017c obrz\u0119d jest w chrze\u015bcija\u0144stwie sposobem objawienia[1]<\/a> czy uobecnienia zbawczej Prawdy-Logosu, a z tego wynika dla cz\u0142owieka prawdziwa filozofia<\/em>, czylispe\u0142nienie i przekroczenie oczekiwa\u0144 prawdziwych filozof\u00f3w.<\/p><\/blockquote><\/figure>\n\n\n\n

Oczywi\u015bcie to podebranie krytykom \u201erytualizmu\u201c[2]<\/a> ich ostrego or\u0119\u017ca i uznanie go za co\u015b w rodzaju pozytywnej definicji chrze\u015bcija\u0144stwa, \u0142\u0105cz\u0105cej w jedno wiar\u0119, filozofi\u0119 i obrz\u0119d, nie mo\u017ce by\u0107 \u0142atwo darowane \u2013 nie tylko przez duchowe potomstwo autora Zbo\u017cnej biesiady<\/em>, ale przede wszystkim przez ca\u0142y szereg poszukiwaczy wy\u017cszej duchowo\u015bci lub szczerej wiary, kt\u00f3rzy wznios\u0142o\u015b\u0107 swych dr\u00f3g wyra\u017caj\u0105 przez przeciwstawienia: wiara jest wed\u0142ug nich lepsza, gdy oddala si\u0119 od filozofii, a jeszcze lepsza, gdy nie ma nic wsp\u00f3lnego z rytua\u0142ami. Jednak i dla wielu innych ta propozycja nie musi by\u0107 od razu zrozumia\u0142a, gdy\u017c zdaje si\u0119 wi\u0105za\u0107 poj\u0119cia, kt\u00f3rych brzmienia rzadko si\u0119 spotykaj\u0105 inaczej ni\u017c w przeciwstawieniach b\u0105d\u017a kontrastuj\u0105cych por\u00f3wnaniach. Pragn\u0119 wykaza\u0107, \u017ce wewn\u0105trz kultury chrze\u015bcija\u0144skiej tre\u015bci tych poj\u0119\u0107 przywo\u0142uj\u0105 si\u0119 wzajemnie, i to w spos\u00f3b, kt\u00f3ry domaga si\u0119 powi\u0105zania ich w okre\u015bleniu zr\u00f3\u017cnicowanej, organicznej ca\u0142o\u015bci \u201e\u017cycia zgodnego z Logosem\u201c[3]<\/a>. Poj\u0119cia te \u2013 a przede wszystkim oznaczane przez nie dziedziny \u2013 potrzebuj\u0105 si\u0119 tak bardzo, \u017ce mo\u017cna je roz\u0142\u0105czy\u0107 i przeciwstawi\u0107 dopiero za cen\u0119 sfa\u0142szowania chrze\u015bcija\u0144stwa, b\u0119d\u0105cego ich wsp\u00f3lnym mianownikiem lub zasad\u0105 zjednoczenia.<\/p>\n\n\n\n

Sokrates w Pireusie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Zacznijmy jednak od spojrzenia wybiegaj\u0105cego g\u0142\u0119biej w dzieje. Razu pewnego Sokrates przyszed\u0142 z Aten nad brzeg morski, do Pireusu[4]<\/sup><\/a>, w podw\u00f3jnym celu: \u201e\u017ceby si\u0119 pomodli\u0107 do bogini\u201c, a r\u00f3wnocze\u015bnie \u017ceby \u201ezobaczy\u0107 uroczysto\u015b\u0107\u201c ku czci tej\u017ce. \u201eNamodli\u0142 si\u0119 i napatrzy\u0142\u201c, a procesje \u201ewyda\u0142y mu si\u0119 \u0142adne\u201c. Po zako\u0144czeniu chcia\u0142 wraca\u0107 \u2013 lecz zast\u0105pi\u0142a mu drog\u0119 go\u015bcinno\u015b\u0107 znajomych, kt\u00f3rzy u\u0142atwili sobie perswazj\u0119 argumentem, \u017ce odchodz\u0105c w tej chwili, nie doczeka\u0142by Sokrates drugiej cz\u0119\u015bci uroczysto\u015bci: widowiskowych procesji z pochodniami \u201ena cze\u015b\u0107 bogini\u201c oraz \u201enocnego nabo\u017ce\u0144stwa, kt\u00f3re warto zobaczy\u0107\u201c. Przyjaciele zapraszaj\u0105 zatem Sokratesa na kolacj\u0119, po kt\u00f3rej b\u0119dzie mo\u017cna \u201eogl\u0105da\u0107 uroczysto\u015b\u0107\u201c, a tak\u017ce \u201espotka\u0107 tam wielu m\u0142odych ludzi\u201c i prowadzi\u0107 rozmowy. M\u0119drzec przyjmuje i argumenty, i zaproszenie. Postanawia wi\u0119c zaczeka\u0107 w domu Polemarcha\u2026<\/p>\n\n\n\n

Tak rozpoczyna si\u0119 Pa\u0144stwo <\/em>Platona. Zapatrzony w swego mistrza autor skomponowa\u0142 je tak, jakby wype\u0142niaj\u0105ca do\u015b\u0107 obszerny utw\u00f3r niespieszna rozmowa filozoficzna o sprawiedliwo\u015bci, wychowaniu i pa\u0144stwie zaistnia\u0142a jedynie jako uboczny skutek sk\u0142onno\u015bci Sokratesa do publicznego nabo\u017ce\u0144stwa i jego zainteresowania ceremoniami religijnymi. Ale rzeczywista proporcja wa\u017cno\u015bci jest bezsprzecznie inna: nauki snute w dialogu ani nie wyp\u0142ywaj\u0105 z niedawnej bytno\u015bci w \u015bwi\u0105tyni bogini, ani nie zmierzaj\u0105 ku oczekiwanym ceremoniom religijnym. Klamra kompozycyjna si\u0119 zreszt\u0105 nie domyka \u2013 gdy\u017c d\u0142uga nocna dyskusja w domu Polemarcha w praktyce zast\u0105pi obecno\u015b\u0107 w ceremoniach, dla kt\u00f3rych Sokrates zosta\u0142 w Pireusie. Filozofia zajmuje wi\u0119c miejsce, kt\u00f3re uprzednio zarezerwowano dla udzia\u0142u w rytua\u0142ach religijnych, i nawet nie musi si\u0119 im za to wyp\u0142aci\u0107 \u017cadnymi wzgl\u0119dami. Wst\u0119puj\u0105c po stopniach rozwa\u017cania filozoficznego, Sokrates i jego towarzysze rozmowy jakby zapomnieli, na co czekali \u2013 by\u0107 mo\u017ce czuj\u0105c, \u017ce tymczasem si\u0119gn\u0119li po wy\u017csze dary, i ju\u017c nie musz\u0105 \u2013 nie powinni? \u2013 ich szuka\u0107 w publicznych mod\u0142ach i procesjach. W ka\u017cdym razie dialog ko\u0144czy si\u0119 pogodnymi frazami Sokratesa o nie\u015bmiertelno\u015bci duszy i drodze wzwy\u017c, a nie powrotem na miejsce uroczysto\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Je\u015bli jednak ko\u0144cz\u0105c lektur\u0119 Politei<\/em>,pami\u0119ta si\u0119 jeszcze, jak si\u0119 ona zaczyna, tworzy si\u0119 w nas profil m\u0119drca wyrysowany dwiema kreskami: jedna zdaje si\u0119 wi\u0105za\u0107 go nadal z publiczn\u0105 religijno\u015bci\u0105 jego \u015brodowiska spo\u0142ecznego, za to druga odcina go od niego, tworzy jego indywidualno\u015b\u0107 chodz\u0105cego swoimi drogami filozofa. Sokrates uczestnicz\u0105cy w kulcie w \u015bwi\u0105tyni bogini i Sokrates dyskutuj\u0105cy w domu Polemarcha to jedna i ta sama osoba \u2013 nie tylko jako posta\u0107 w dialogu Platona, ale i jako \u017cywy cz\u0142owiek. Dlaczego wi\u0119c dwie kreski profilu to \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119, to zn\u00f3w tylko przecinaj\u0105 i rozchodz\u0105?<\/p>\n\n\n\n

Jest dla nas jasne, \u017ce filozofia i pobo\u017cno\u015b\u0107 by\u0142y w my\u015bli i \u017cyciu Sokratesa konsubstancjalne \u2013 jednak nie oznacza to, \u017ce Ate\u0144czyk Sokrates, kt\u00f3ry \u201ecz\u0119sto sk\u0142ada\u0142 ofiary na o\u0142tarzach domowych oraz na publicznych o\u0142tarzach pa\u0144stwowych\u201c (co tak mocno podkre\u015bla\u0142 jego ucze\u0144 Ksenofont)[5]<\/sup><\/a>, przywi\u0105zywa\u0142 sw\u0105 pobo\u017cno\u015b\u0107 w\u0142a\u015bnie do tych ceremonii. Nazywaj\u0105c dzie\u0142o Sokratesa \u201ereformacj\u0105\u201d, wsp\u00f3\u0142czesny badacz \u201ereligii Sokratesa\u201c wyja\u015bnia, \u017ce jego koncepcje filozoficzno-religijne \u201epowa\u017cnie ograniczy\u0142y potrzeb\u0119 i skuteczno\u015b\u0107 konwencjonalnego kultu opartego na rytua\u0142ach\u201c, wprowadzaj\u0105c w jego miejsce \u201eznacznie bardziej wymagaj\u0105ce zobowi\u0105zanie religijne do s\u0142u\u017cby zgodnej z pragnieniem uszcz\u0119\u015bliwiania ludzi \u017cywionym przez bog\u00f3w\u201c[6]<\/sup><\/a>. W istocie chodzi o to, \u017ce Sokrates umieszcza s\u0142u\u017cb\u0119 Bo\u017c\u0105 <\/em>w filozofii pojmowanej i prze\u017cywanej jako osobiste poszukiwanie m\u0105dro\u015bci-cnoty. Przydaj\u0105c to wielkie znaczenie filozofii, praktycznie odbiera je ceremoniom religii politycznej. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Sokratesa \u2013 a raczej wektory jego nauczania \u2013 prowadz\u0105 wi\u0119c do tego, \u017ce rytua\u0142y przestaj\u0105 by\u0107 w sensie w\u0142a\u015bciwym s\u0142u\u017cb\u0105 Bo\u017c\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Niew\u0105tpliwie wi\u0119c to, czego naucza Sokrates, faktycznie odbiera religii politycznej i jej ceremoniom ich dotychczasow\u0105 wag\u0119, podmywa ich znaczenie, bez polemiki z nimi. Propozycja Sokratesa jest wewn\u0119trzna (gdy\u017c polega wy\u0142\u0105cznie na pracy duszy) i de facto<\/em> elitarna (gdy\u017c stawia wy\u017csze wymagania doskonalenia moralnego), chocia\u017c jej fundament jest uniwersalny (gdy\u017c wynika z bycia cz\u0142owiekiem, a nie np. Ate\u0144czykiem) \u2013 a staje si\u0119 alternatyw\u0105 dla religii politycznej, kt\u00f3ra wymaga \u2013 g\u0142\u00f3wnie, je\u015bli nie wy\u0142\u0105cznie \u2013 czynno\u015bci zewn\u0119trznych rytua\u0142\u00f3w, z za\u0142o\u017cenia jest norm\u0105 dla wszystkich obywateli polis<\/em>, a w konsekwencji zawsze jest lokalna.<\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony \u2013 czego \u015bwiadectwem jest cho\u0107by i ta przytoczona na wst\u0119pie kr\u00f3tka opowie\u015b\u0107 o obecno\u015bci Sokratesa na Bendidajach w Pireusie \u2013 Sokrates nie tylko nie widzia\u0142 konieczno\u015bci odrzucenia ceremonii religijnych, ale i w nich z ch\u0119ci\u0105 uczestniczy\u0142. Wypada wi\u0119c postawi\u0107 to pytanie: co atrakcyjnego pozostaje dla tego m\u0119drca w ceremoniach religijnych \u2013 gdy nie s\u0105 ju\u017c dla niego w\u0142a\u015bciw\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 Bo\u017c\u0105? Odpowied\u017a mo\u017cna u\u0142o\u017cy\u0107 ze s\u0142\u00f3w samego Sokratesa, przytoczonych w cytatach z Pa\u0144stwa<\/em>. Ceremonie s\u0105 dla niego okazj\u0105, by si\u0119 \u201epomodli\u0107 do bogini\u201c \u2013 a nawet \u201enamodli\u0107 si\u0119\u201c; a r\u00f3wnocze\u015bnie by \u201ezobaczy\u0107 uroczysto\u015b\u0107\u201c \u2013 a wi\u0119c r\u00f3wnocze\u015bnie \u201enapatrzy\u0107\u201c temu, co \u201e\u0142adne\u201c, oraz obejrze\u0107, jak takie \u015bwi\u0119to \u201eurz\u0105dzaj\u0105\u201c ci, kt\u00f3rzy je \u201eobchodz\u0105\u201c, ludzie miejscowi i obcy. I wszystko to mo\u017ce Sokrates zrobi\u0107 tak\u017ce wtedy, gdy nie uznaje w tych ceremoniach w\u0142a\u015bciwej s\u0142u\u017cby Bo\u017cej!<\/p>\n\n\n\n

Bezsilno\u015b\u0107 filozof\u00f3w<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nasi Ojcowie \u2013 Ojcowie Ko\u015bcio\u0142a \u2013 wyra\u017anie nie mogli si\u0119 pogodzi\u0107 z tym, \u017ce Sokrates czy Platon, przy ich umiej\u0119tno\u015bci zdystansowania politeistycznych zmy\u015ble\u0144 o bo\u017ckach, uczestniczyli jednak w obrz\u0119dach z nimi zwi\u0105zanych. Wielki \u015bwi\u0119ty Atanazy, wprost odnosz\u0105c si\u0119 do wspomnianej w Pa\u0144stwie <\/em>bytno\u015bci Sokratesa na Bendidajach w Pireusie, ubolewa, \u017ce \u201enawet Platon, m\u0119drzec budz\u0105cy podziw w\u015br\u00f3d Grek\u00f3w, przy ca\u0142ej swej s\u0142awnej wiedzy o Bogu\u201c, nie widzia\u0142 nic z\u0142ego w \u201eczczeniu Artemidy, wytworu ludzkiej sztuki\u201c[7]<\/sup><\/a>. Dlaczego tak by\u0142o? W znanym fragmencie otwieraj\u0105cym De vera religione <\/em>\u015bwi\u0119ty Augustyn zarzuca Sokratesowi, Platonowi i innym m\u0119drcom staro\u017cytnej Grecji nie tyle sk\u0142onno\u015b\u0107 konformistyczn\u0105 \u2013 jak to mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107 przy pobie\u017cnej lekturze \u2013 ile realn\u0105 bezsilno\u015b\u0107: \u201eNie przynie\u015bli bowiem ci m\u0119drcy ze sob\u0105 a\u017c tak wiele na \u015bwiat, by mogli odwr\u00f3ci\u0107 wierzenia swych spo\u0142ecze\u0144stw od przes\u0105d\u00f3w, ba\u0142wochwalstwa i marno\u015bci tego \u015bwiata i zwr\u00f3ci\u0107 ku czci prawdziwego Boga\u201c[8]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Rozpatrywane na tle klasyfikacji religijno\u015bci autorstwa Warrona (w kt\u00f3rej odr\u00f3\u017cnia si\u0119 trzy \u201eteologie\u201c: bajeczn\u0105, naturaln\u0105 i polityczn\u0105, czyli civilis<\/em>) dzie\u0142o filozof\u00f3w przedstawia\u0142o si\u0119 \u015bwi\u0119temu Augustynowi[9]<\/sup><\/a> jako krytyka teologii bajecznej z perspektywy teologii naturalnej, a wi\u0119c wykonywane przez rozum odkrywanie Boga jako Logosu, z zanegowaniem bosko\u015bci postaci mitycznych, odmalowywanych w nazbyt antropomorficznych pozach spor\u00f3w, zazdro\u015bci, a nawet zbrodni. T\u0119 demitologizacj\u0119 religii poga\u0144skich \u2013 \u015bwi\u0119ty Justyn powie: \u201ewyp\u0119dzanie Homera\u201c[10]<\/sup><\/a> \u2013 i wprowadzanie teologii naturalnej, badaj\u0105cej \u201enatur\u0119 b\u00f3stwa\u201c, jako w\u0142a\u015bciwej podstawy pobo\u017cno\u015bci uwa\u017cali Ojcowie za podstaw\u0119 zbie\u017cno\u015bci ich \u2013 rzekomego \u2013 \u201eateizmu\u201c z \u2013 r\u00f3wnie\u017c rzekomym \u2013 \u201eateizmem\u201c chrze\u015bcijan.<\/p>\n\n\n\n

S\u0142abo\u015bci\u0105 dzie\u0142a m\u0119drc\u00f3w by\u0142y wielkie rozbie\u017cno\u015bci w ich d\u0105\u017ceniu do prawdy o bosko\u015bci, ale tak\u017ce b\u0142\u0119dy obecne nawet u najwybitniejszych (np. u Platona). Gdy Minucjusz Feliks m\u00f3wi o tych usterkach w\u0142a\u015bnie jako o skutkach persuasio civilis<\/em>[11]<\/sup><\/a>, mo\u017cemy w tym dostrzec nie tylko og\u00f3lne wskazanie na proces niekontrolowanego rozprzestrzeniania si\u0119 \u201eludzkich wyobra\u017ce\u0144\u201c[12]<\/sup><\/a> lub na konformizm spo\u0142eczny \u2013 lecz i na wp\u0142yw dalszego uczestnictwa filozof\u00f3w w religii politycznej. Jak powiada\u0142 Warron, teologia \u201efizyczna\u201c m\u0119drc\u00f3w posiada (jak\u0105\u015b) wiedz\u0119 o b\u00f3stwie, ale nie posiada religii-kultu; natomiast \u201eteologia polityczna\u201c ma tylko religi\u0119-kult. Nie jest wi\u0119c, powiedzmy, a\u017c tak dziwne, \u017ce wewn\u0119trzne zaanga\u017cowanie w teologi\u0119 naturaln\u0105 mog\u0142o si\u0119 po\u0142\u0105czy\u0107 w \u017cyciu m\u0119drc\u00f3w z uczestnictwem w kulcie \u2013 co prawda po\u0142\u0105czonym licznymi wi\u0119zami z pochodzenia z \u201eteologi\u0105 bajeczn\u0105\u201c, ale tak jak i ona nieposiadaj\u0105cym w istocie w\u0142asnego roszczenia prawdziwo\u015bci, natomiast spe\u0142niaj\u0105cym inne wa\u017cne funkcje i zapotrzebowania, z funkcj\u0105 zapewniania jedno\u015bci politycznej na czele[13]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

W tym\u017ce kontek\u015bcie trzeba czyta\u0107 konstatacj\u0119 \u015bwi\u0119tego Augustyna, \u017ce \u201em\u0119drcy (\u2026), kt\u00f3rych nazywaj\u0105 filozofami, g\u0142osili odmienne [od pogan] nauki, lecz wsp\u00f3lne z nimi mieli \u015bwi\u0105tynie\u201c, za\u015b rozmaite pogl\u0105dy filozoficzne \u201enie przeszkadza\u0142y \u017cadnemu z nich ani ich zwolennikom bra\u0107 udzia\u0142 we wsp\u00f3lnym kulcie\u201c: \u201ew sprawach wiary niekt\u00f3re rzeczy przyjmowali wraz z ca\u0142ym spo\u0142ecze\u0144stwem, a innych bronili wobec tego\u017c spo\u0142ecze\u0144stwa\u201c[14]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Mia\u0142 wi\u0119c tylko po cz\u0119\u015bci racj\u0119 \u015bwi\u0119ty Justyn M\u0119czennik, gdy za zas\u0142ug\u0119 policzy\u0142 Sokratesowi to, \u017ce dzia\u0142aj\u0105c \u201ew spos\u00f3b rozumowy\u201c, usi\u0142owa\u0142 \u201eodwie\u015b\u0107 ludzi od czczenia demon\u00f3w\u201c \u2013 za co w\u0142a\u015bnie demony \u201ewyda\u0142y go na \u015bmier\u0107 jako ateist\u0119 i bezbo\u017cnika\u201c[15]<\/sup><\/a>. Owszem, jak ju\u017c powiedziano wy\u017cej, by\u0142o dzie\u0142em m.in. Sokratesa pozbawianie czci ludzkiej niemoralnych wyobra\u017ce\u0144 bog\u00f3w mitycznych \u2013 ale tylko w p\u0142aszczy\u017anie rozumowej perswazji, bez naruszania struktur kultu politycznego i bez rzeczywistego powstrzymania si\u0119 od uczestnictwa w nich.<\/p>\n\n\n\n

Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, sytuacja tych m\u0119drc\u00f3w by\u0142a i musia\u0142a by\u0107 dwuznaczna: aby uratowa\u0107 t\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 wznios\u0142ej prawdy o Bosko\u015bci, kt\u00f3ra by\u0142a im dost\u0119pna, musieli odm\u00f3wi\u0107 wewn\u0119trznego zaanga\u017cowania \u2013 a powinni odm\u00f3wi\u0107 tak\u017ce zewn\u0119trznego udzia\u0142u \u2013 w ceremoniach kultu, czyli w tym, co samo w sobie w najbardziej naturalny spos\u00f3b staje si\u0119 dla cz\u0142owieka religijnego i wyznaniem wiary, i sposobem oddania czci Bogu. Aby nie uczestniczy\u0107 w kulcie zmy\u015blenia, musieliby powstrzyma\u0107 si\u0119 od kultu w og\u00f3le, gdy\u017c kult jedynie dopuszczalny (ten opisany przez przej\u015bciowe zarz\u0105dzenia Starego Prawa lub jedyny prawdziwy kult Boga w Chrystusie) nie by\u0142 im dost\u0119pny. To w\u0142a\u015bnie znajduje si\u0119 niew\u0105tpliwie u podstawy cytowanej ju\u017c uwagi \u015bwi\u0119tego Augustyna, \u017ce Sokrates i Platon nie przynie\u015bli ze sob\u0105 na ten \u015bwiat takiej si\u0142y, kt\u00f3ra pozwoli\u0142aby im nie tylko szerzy\u0107 polemik\u0119 z mitami o bogach, lecz zwr\u00f3ci\u0107 \u201ewierzenia swych spo\u0142ecze\u0144stw (\u2026) ku czci prawdziwego Boga\u201c.<\/p>\n\n\n\n

Ta dwuznaczno\u015b\u0107 wyj\u0105tkowej sytuacji m\u0119drc\u00f3w poga\u0144skich sprawia, \u017ce \u0142atwo jest w podziwie dla nich p\u00f3j\u015b\u0107 o du\u017cy krok za daleko, zw\u0142aszcza je\u015bli si\u0119 ich pospiesznie kanonizuje: uzna\u0107, \u017ce to, co w rzeczywisto\u015bci by\u0142o ich deficytem (brak kultu zawieraj\u0105cego prawdziw\u0105 wiar\u0119 i cze\u015b\u0107 Bo\u017c\u0105), jest wy\u017cszym stopniem duchowo\u015bci, wyrywaj\u0105cej si\u0119 z okow\u00f3w rytua\u0142u b\u0105d\u017a wykluwaj\u0105cej si\u0119 z poczwarki kultu. Napi\u0119cie mi\u0119dzy idea\u0142em \u201es\u0142u\u017cby Bo\u017cej\u201c filozofa, oddaj\u0105cego si\u0119 teologii naturalnej, a kultem politycznym sprawowanym spo\u0142ecznie i zewn\u0119trznie w \u015bwi\u0105tyniach jawi si\u0119 wtedy jako co\u015b sta\u0142ego i do dzi\u015b niezniesionego, tak\u017ce w czasach po Chrystusie i w \u015bwiecie chrze\u015bcija\u0144skim. Wynika z tego bardzo specyficzne ustosunkowanie do ceremonii religijnych, do liturgii \u2013 ze strony tych, kt\u00f3rzy aspiruj\u0105 do bycia Sokratesami aktualnych czas\u00f3w albo i obecnymi \u201esokratykami mniejszymi\u201c lub, bardziej pokornie, zamierzaj\u0105 czerpa\u0107 dzisiaj z jego ducha tak\u017ce w swej drodze do prawdziwego Boga.<\/p>\n\n\n\n

K\u0142opoty czcicieli \u201e\u015bwi\u0119tego Sokratesa\u201c<\/strong><\/p>\n\n\n\n

U chrze\u015bcija\u0144skiego obserwatora \u201ereformacji Sokratesa\u201d oraz podobnej pracy innych filozof\u00f3w w staro\u017cytnej Grecji i Rzymie rodzi si\u0119 w naturalny spos\u00f3b pytanie, co by si\u0119 sta\u0142o, gdyby jej kierunki i proporcje zosta\u0142y przeniesione do \u015bwiata chrze\u015bcija\u0144skiego. Zapewne nie ma lepszego sposobu, by uzyska\u0107 zarys odpowiedzi na to pytanie, ni\u017c przyjrze\u0107 si\u0119 sposobowi my\u015blenia Erazma z Rotterdamu, jednego z najwi\u0119kszych chrze\u015bcija\u0144skich admirator\u00f3w Sokratesa, a r\u00f3wnocze\u015bnie wybitnego humanisty i wielkiej postaci tzw. reformy katolickiej r\u00f3wnoczesnej z reformacj\u0105 protestanck\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Jak wiadomo, Erazm egzaltuje swoj\u0105 pozytywn\u0105 ocen\u0119 Sokratesa a\u017c do sformu\u0142owania, ustami jednego ze swych bohater\u00f3w, s\u0142ynnej apostrofy: \u201e\u015awi\u0119ty Sokratesie, m\u00f3dl si\u0119 za nami!\u201d[16]<\/sup><\/a>. Kto zajrzy do Erazmowej Zbo\u017cnej biesiady<\/em>, do miejsca, w kt\u00f3rym padaj\u0105 te s\u0142owa, zauwa\u017cy, \u017ce s\u0105 one \u2013 o dziwo? \u2013 punktem odbicia do bardzo sceptycznego potraktowania roli liturgii w \u017cyciu chrze\u015bcija\u0144skim. Apostrofa pojawia si\u0119 w zwi\u0105zku z zachwytem nad gotowo\u015bci\u0105 szlachetnego m\u0119drca na \u015bmier\u0107. Tymczasem \u2013 czytamy dalej \u2013 ilu\u017c to chrze\u015bcijan nie potrafi umrze\u0107 godnie. \u201eNic dziwnego \u2013 ci\u0105gnie Erazm g\u0142osem innego bohatera, Chrysoglottusa \u2013 \u017ce tak w\u0142a\u015bnie umieraj\u0105 ludzie przez ca\u0142e \u017cycie uprawiaj\u0105cy filozofi\u0119, kt\u00f3ra zasadza si\u0119 na samych tylko obrz\u0119dach\u201c[17]<\/sup><\/a>, qui per omnem vitam tantum philosphati sunt in caeremoniis <\/em>(to w\u0142a\u015bnie tu pada wi\u0119c okre\u015blenie, kt\u00f3re podejmuj\u0119 w tym tek\u015bcie w nieco zmienionej formie i w wyrazie pozytywnym). Oczywi\u015bcie \u2013 wyja\u015bnia zaraz ten sam g\u0142os \u2013 bynajmniej nie pot\u0119pia si\u0119 tu \u201esakrament\u00f3w i obrz\u0105dku Ko\u015bcio\u0142a\u201c; ale pot\u0119pia si\u0119 ludzi \u201eb\u0105d\u017a niecnych, b\u0105d\u017a zabobonnych, b\u0105d\u017a wreszcie… prostackich i nieuczonych, kt\u00f3rzy ucz\u0105 lud pok\u0142ada\u0107 nadziej\u0119 w tamtych rzeczach, a nie dba\u0107 zgo\u0142a o inne, takie, kt\u00f3re naprawd\u0119 czyni\u0105 nas chrze\u015bcijanami\u201c[18]<\/sup><\/a>, quae nos vere reddunt Christianos<\/em>. Chrysoglottus zauwa\u017ca, \u017ce ca\u0142e \u017cycie wi\u0119kszo\u015bci chrze\u015bcijan \u201eoparte jest od pocz\u0105tku do ko\u0144ca na ko\u015bcielnych obrz\u0119dach\u201c[19]<\/sup><\/a>, prora et puppis vitae illis in ceremoniis est<\/em>. W\u0142a\u015bciwie nie by\u0142oby w tym nic z\u0142ego, wr\u0119cz przeciwnie \u2013 podkre\u015bla roztropnie Chrysoglottus. Jednak \u2013 przechodzi do ataku \u2013 \u201e\u017ce si\u0119 to dzieje bardziej dla zwyczaju ni\u017c z wewn\u0119trznej potrzeby (magis ex consuetudine quam ex animo<\/em>), tego zgo\u0142a nie pochwalam\u201c[20]<\/sup><\/a>. A przecie\u017c bywa jeszcze gorzej: \u017ce \u201ewy\u0142\u0105cznie do tego ogranicza si\u0119 chrystianizm\u201c[21]<\/sup><\/a>, quod nihil aliud adhibetur ad Christianismum<\/em>. To antyrytualistyczne wyst\u0105pienie Chrysoglottusa zostaje kr\u00f3tko podsumowane przez innego bohatera, Euzebiusza, kt\u00f3ry nazywa je \u201ewcale zbo\u017cnym i s\u0142usznym kazaniem\u201c[22]<\/sup><\/a>, pie vereque<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Og\u00f3lnie rzecz bior\u0105c, krytyka erazmia\u0144ska ze Zbo\u017cnej biesiady<\/em> wygl\u0105da na bardzo umiarkowan\u0105 \u2013 a gdy pojawia si\u0119 w niej upomnienie, by chrze\u015bcijanie nie poprzestawali na rytua\u0142ach, trudno si\u0119 z tym nie zgodzi\u0107, wr\u0119cz trzeba by si\u0119 przy\u0142\u0105czy\u0107. R\u00f3wnocze\u015bnie jednak trudno nie wyczu\u0107 mi\u0119dzy wierszami tych napomnie\u0144 \u2013 a raczej w charakterystycznych akcentach retorycznych \u2013 \u017ce ci\u0119\u017car zbo\u017cnego antyrytualizmu jest tu tym wi\u0119kszy, im mniejsze pojmowanie znaczenia liturgii w \u017cyciu chrze\u015bcija\u0144skim.<\/p>\n\n\n\n

Trzeba wierzy\u0107 i przyj\u0105\u0107 za dobr\u0105 monet\u0119 powtarzane zastrze\u017cenia Chrysoglottusa-Erazma, \u017ce \u201ew pe\u0142ni uznaje sakramenty i obrz\u0105dek Ko\u015bcio\u0142a\u201c. Ale tak samo trzeba widzie\u0107, \u017ce s\u0105 one dla niego czym\u015b z jednej strony tajemniczo, bez uzasadnienia niezb\u0119dnym \u2013 a z drugiej jako\u015b oddzielne od \u201etego, co naprawd\u0119 czyni nas chrze\u015bcijanami\u201c. Czy zachodzi zwi\u0105zek mi\u0119dzy tymi pierwszymi a tym drugim? Tego nie wiemy, lecz mo\u017ce w\u0142a\u015bnie patronowanie \u201e\u015bwi\u0119tego Sokratesa\u201c nad ca\u0142ym fragmentem z tyrad\u0105 antyrytualn\u0105 jest po\u017cyteczn\u0105 wskaz\u00f3wk\u0105 interpretacyjn\u0105?<\/p>\n\n\n\n

Czy\u017c nie jest bowiem tak, \u017ce Erazm pr\u00f3buje by\u0107 Sokratesem spo\u0142eczno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej? Czy jego akceptacja dla liturgicznej struktury \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego nie brzmi tak jak uznanie Sokratesa dla ate\u0144skiej religii politycznej? Jest to akceptacja zapewne szczera, zbudowana na lojalno\u015bci obywatelskiej<\/em> (tym razem dotycz\u0105cej Ko\u015bcio\u0142a), os\u0142odzona szeroko\u015bci\u0105 umys\u0142u i jego dystansem \u2013 a przecie\u017c pozostawiaj\u0105ca umys\u0142 w niewzruszonym przekonaniu, \u017ce prawdziwa s\u0142u\u017cba Bo\u017ca jest gdzie indziej, daleko poza rytua\u0142ami. Co prawda wi\u0119c prawdziwym przeciwnikiem Erazma \u2013 jak u Sokratesa i innych filozof\u00f3w \u2013 jest \u201eteologia mityczna\u201c, aktualnie grasuj\u0105ca wewn\u0105trz ba\u015bniowych wersji hagiografii lub form pobo\u017cno\u015bci podatnych na inwazj\u0119 przes\u0105d\u00f3w. Jednak ostrze krytyki Erazma, mimo zastrze\u017ce\u0144, uderza te\u017c w[1]<\/a> [2]<\/a>  sam\u0105 liturgi\u0119 \u2013 cho\u0107 przecie\u017c, tak jak Sokrates, autor Zbo\u017cnej biesiady <\/em>nie walczy z obrz\u0119dami; jedynie pozbawia je prymatu s\u0142u\u017cby Bo\u017cej, przesuwa do drugiego lub trzeciego szeregu spraw.<\/p>\n\n\n\n

Erazm spe\u0142nia wi\u0119c ewentualno\u015b\u0107 zawart\u0105 wy\u017cej w naszym pytaniu: przenosi \u201ereformacj\u0119 Sokratesa\u201d do wn\u0119trza \u015bwiata chrze\u015bcija\u0144skiego, tak jakby chrze\u015bcija\u0144ska liturgia by\u0142a jakim\u015b odpowiednikiem ceremonii religii politycznej, a samo chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o uszcz\u0119\u015bliwiaj\u0105c\u0105 filozofi\u0105 \u017cyciow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Powt\u00f3rzmy: odniesienie Erazma do liturgii nie jest wi\u0119c wrogie czy do ko\u0144ca lekcewa\u017c\u0105ce. Chroni go przed tym nie tylko rudymentarny instynkt katolika, ale i \u2013 zapewne \u2013 niekonfliktowe odniesienie do kultu ze strony samego Sokratesa. Jednak tak\u017ce dla katolika Erazma liturgia nie jest ju\u017c w\u0142a\u015bciw\u0105 s\u0142u\u017cb\u0105 Bo\u017c\u0105 \u2013 raczej czynno\u015bci\u0105, kt\u00f3ra w prawdziwej s\u0142u\u017cbie Bo\u017cej moralnego udoskonalenia mo\u017ce przeszkadza\u0107 zupe\u0142nie tak jak rozproszenia \u017cycia oddanego rozkoszom cia\u0142a, rozrywkom i gospodarstwu. Gdy na kartach innego b\u0142yskotliwego dzie\u0142a Erazma, Rozm\u00f3w popularnych,<\/em> uczona dama (erudita<\/em>) Magdalia pyta gnu\u015bnego opata Antroniusza (imi\u0119 to wed\u0142ug Erazmowych Adagi\u00f3w <\/em>oznacza wyj\u0105tkowo t\u0119pego os\u0142a), co mu stoi na przeszkodzie, by sta\u0107 si\u0119 m\u0105drym, opat wylicza jednym tchem: \u201eZbyt d\u0142ugie mod\u0142y, troska o kuchni\u0119 i spi\u017carni\u0119, polowania, konie, k\u0142opoty zwi\u0105zane z dworem\u201d. Magdalia pyta, czy to wszystko \u2013 w tym owe prolixae preces <\/em>\u2013 jest dla Antroniusza \u201ewa\u017cniejsze od wiedzy\u201d. \u201eTo kwestia przyzwyczajenia\u201d \u2013 odpowiada zakonnik[23]<\/sup><\/a>, niewzruszony w swym stanowisku i \u2013 jak czytamy dalej \u2013 przekonany, \u017ce jedyn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105, kt\u00f3r\u0105 mog\u0142a czyta\u0107 Maryja Panna, by\u0142y \u201emodlitwy na godziny kanoniczne\u201d, i to dostosowane do Regu\u0142y benedykty\u0144skiej\u2026[24]<\/sup><\/a><\/p>\n\n\n\n

Przyznajmy, \u017ce \u2013 w kontek\u015bcie ci\u0119\u017ckiego kryzysu duchowego zmierzchu \u015bredniowiecza[3]<\/a> [4]<\/a>  i mg\u0142y pocz\u0105tku nowo\u017cytno\u015bci, sk\u0105d wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 u Erazma opat Antroniusz i vulgus Christianorum<\/em> \u2013 mo\u017cna zrozumie\u0107 te krytyczno-prze\u015bmiewcze tony wybitnego humanisty. Ale zrozumie\u0107 nie zawsze znaczy usprawiedliwi\u0107: Erazm najwyra\u017aniej b\u0142\u0105dzi w nieznajomo\u015bci tego, czym jest liturgia w \u017cyciu chrze\u015bcija\u0144skim \u2013 a podziwiany m\u0119drzec Sokrates, nieznaj\u0105cy prawdziwego kultu Bo\u017cego, tylko mu to b\u0142\u0105dzenie u\u0142atwia.<\/p>\n\n\n\n

W tej kwestii Erazm Rotterdamczyk nie jest sam \u2013 raczej reprezentuje \u015bwietnie i wyra\u017ca ducha panuj\u0105cego w \u015brodowisku o\u015bwieconych katolickich humanist\u00f3w, w\u0142\u0105cznie z wieloma renesansowymi ksi\u0105\u017c\u0119tami Ko\u015bcio\u0142a. Je\u015bli za\u015b jest co\u015b takiego, czego ludzie ci nie znios\u0105 lub po prostu nie zrozumiej\u0105, to nie jest to samo istnienie struktur liturgiczno-sakramentalnych w \u017cyciu przeci\u0119tnego cz\u0142owieka religijnego (przyjmuj\u0105 je z takim samym szacunkiem jak Sokrates w Atenach, a nawet z takim samym zainteresowaniem etnograficzno-estetycznym jak Sokrates w Pireusie).Prawdziwym przedmiotem zgorszenia \u2013 poza towarzysz\u0105cym mu zgorszeniem hipokryzj\u0105 grzesznik\u00f3w \u2013 jest istnienie owej filozofii opartej na obrz\u0119dach<\/em>. Jest to fenomen tak r\u00f3wnocze\u015bnie niezrozumia\u0142y, gro\u017any i budz\u0105cy odraz\u0119, \u017ce spotyka si\u0119 go tylko w\u015br\u00f3d rzeczy przekl\u0119tych lub wy\u015bmiewanych. W\u0142a\u015bnie takich, jakimi w wyst\u0105pieniach innych m\u0105drze zgorszonych bywa, za przeproszeniem, \u201eodmawianie paciork\u00f3w\u201c lub \u201etrzepanie r\u00f3\u017ca\u0144c\u00f3w\u201c, albo \u201elament starych kobiet w ko\u015bciele\u201c. S\u0105 to rzeczy niby mog\u0105ce wyst\u0105pi\u0107 w sensie prawie akceptowalnym, lecz z zasady w nim niewyst\u0119puj\u0105ce.[5]<\/a> Tyle \u017ce, na pewno wyczuwana przez Erazma, perwersja owej filozofii opartej na obrz\u0119dach<\/em> polega na tym, i\u017c \u0142\u0105czy sprawy rzekomo odleg\u0142e na mile. Czy na pewno?<\/p>\n\n\n\n

Kult Bo\u017cy jako miejsce objawiania \u201ejedynej filozofii\u201c<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Przeciw jest \u015bwi\u0119ty Justyn M\u0119czennik, jeden z pierwszych \u015bwiadk\u00f3w odkrywanej w chrze\u015bcija\u0144stwie zbie\u017cno\u015bci wiary i kultu. Zar\u00f3wno w Dialogu z \u017bydem Tryfonem<\/em>, jak i w apologiach skierowanych do cesarza Antonina Piusa obja\u015bnia chrze\u015bcija\u0144stwo jako \u201ejedyn\u0105 i pewn\u0105 filozofi\u0119\u201c, a siebie samego widzi jako filozofa \u2013 w\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce jest chrze\u015bcijaninem[25]<\/sup><\/a>. Dzi\u0119ki temu\u017c autorowi mamy te\u017c pierwsze historyczne opisy zgromadze\u0144 wyznawc\u00f3w owej \u201eprawdziwej filozofii\u201c: s\u0105 to niedzielne zgromadzenia eucharystyczne, sprawowanie liturgii Eucharystii, opisane przez Justyna na tyle konkretnie, \u017ce da si\u0119 rozpozna\u0107 i ju\u017c ukszta\u0142towan\u0105 podstawow\u0105 form\u0119 Mszy, i jej g\u0142\u00f3wne elementy[26]<\/sup><\/a>. \u017bycie prawdziwych filozof\u00f3w jednoczy ich wewn\u0105trz ponawianego regularnie rytu \u2013 w b\u0142ogos\u0142awieniu Boga, pami\u0105tce Zmartwychwstania Syna Bo\u017cego i komunii braterskiej.<\/p>\n\n\n\n

W ten spos\u00f3b wspominana wy\u017cej \u201eteologia naturalna\u201c filozof\u00f3w \u2013 ta nieposiadaj\u0105ca swego kultu i w zasadzie nieb\u0119d\u0105ca religi\u0105 w rzeczywisto\u015bci poga\u0144skiej \u2013 okazuje si\u0119 nie tylko przetworzona \u201epe\u0142ni\u0105 Logosu\u201c, ale i wewn\u0119trznie z\u0142\u0105czona z form\u0105 czci Boga, kt\u00f3ra nie jest ju\u017c urz\u0105dzanym przez cz\u0142owieka rytua\u0142em religii politycznej obywaj\u0105cej si\u0119 bez prawdy o b\u00f3stwie; jest to forma czci Boga, kt\u00f3ra mo\u017ce wype\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 swoistej \u201ereligii politycznej\u201c Pa\u0144stwa Bo\u017cego, lecz nigdy nie obywa si\u0119 bez wiary z theologia physica <\/em>chrze\u015bcija\u0144stwa, wi\u0119c stawia swoim uczestnikom wynikaj\u0105ce z niej wymagania.<\/p>\n\n\n\n

Wiara i kult zasilaj\u0105 si\u0119 \u2013 lecz to obrz\u0119dy kultu s\u0105 miejscem, gdzie objawia si\u0119 prawda i chwa\u0142a Bo\u017ca na tej ziemi, niezb\u0119dne do przekazywania i kultywowania wiary, aby mog\u0142a ona owocowa\u0107 i dawa\u0107 swe \u015bwiadectwo w tym \u017cyciu. Poznanie Boga musi si\u0119 wypowiada\u0107 w Jego uczczeniu. Je\u015bli wi\u0119c cz\u0142owiek zyskuje poznanie Boga, a r\u00f3wnocze\u015bnie sprawuje kult, kt\u00f3ry jest z nim w rozd\u017awi\u0119ku, grzeszy ci\u0119\u017cko i sprowadza na sw\u00f3j \u015bwiat katastrof\u0119 rozk\u0142adu. O to w\u0142a\u015bnie oskar\u017ca \u015bwi\u0119ty Pawe\u0142 wielu m\u0119drc\u00f3w poga\u0144skich w s\u0142ynnym passusie z pocz\u0105tku Listu do Rzymian: \u201epoznawszy Boga, nie jako Bogu oddali chwa\u0142\u0119 lub podzi\u0119kowali, ale stali si\u0119 czczymi w swych rozwa\u017caniach i zosta\u0142o pogr\u0105\u017cone w ciemno\u015bci nierozumne ich serce. Zapewniaj\u0105c, \u017ce s\u0105 m\u0105drzy, dali si\u0119 uczyni\u0107 g\u0142upimi i zmienili chwa\u0142\u0119 niezniszczalnego Boga na podobizn\u0119 obrazu do zniszczalnego cz\u0142owieka, i fruwaj\u0105cych czworonog\u00f3w, i pe\u0142zaj\u0105cych\u201c[27]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Nadprzyrodzono\u015b\u0107 wcielenia i objawienia Logosu Bo\u017cego sprawia, \u017ce \u2013 zobacz\u0105 to chrze\u015bcijanie od samego pocz\u0105tku \u2013 ani poznanie Boga nie mo\u017ce by\u0107 ju\u017c sam\u0105 filozofi\u0105 \u2013 lecz staje si\u0119 \u201e\u015bwi\u0119t\u0105 nauk\u0105\u201c; ani Jego uczczenie nie jest tylko politycznym rytua\u0142em \u2013 lecz \u015bwi\u0119t\u0105 Liturgi\u0105. Jednocze\u015bnie filozofia i rytua\u0142 \u2013 niemo\u017cliwe do po\u0142\u0105czenia poza chrze\u015bcija\u0144stwem \u2013 pozostaj\u0105 potrzebne wewn\u0105trz \u015bwi\u0119tej nauki i \u015bwi\u0119tej Liturgii, gdy misteria Boga-cz\u0142owieka chc\u0105 ogarn\u0105\u0107 my\u015blenie cz\u0142owieka, da\u0107 mu g\u0142\u0119bsze poznanie (przy u\u017cyciu filozofii), a r\u00f3wnocze\u015bnie ogarn\u0105\u0107 modlitw\u0119 ludzi, ich akcj\u0119 pochwaln\u0105 i dzi\u0119kczynn\u0105 (przy u\u017cyciu rytua\u0142u).<\/p>\n\n\n\n

Synteza chrze\u015bcija\u0144ska przyjmuje wi\u0119c filozofi\u0119 do wn\u0119trza teologii, a rytua\u0142 polityczny jako p\u0142aszcz dla sakramentu. Nie chodzi ani o proste wch\u0142oni\u0119cie, ani o czysto instrumentalne u\u017cycie: filozofia wewn\u0105trz pracy teologa pozostaje filozofi\u0105 (cho\u0107 jest ju\u017c filozofi\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105), a rytua\u0142y okrywaj\u0105ce akcj\u0119 sakramentaln\u0105 przylegaj\u0105 do niej tak \u015bci\u015ble jak szata Jezusa do Jego cia\u0142a, s\u0105 z Nim ca\u0142o\u015bci\u0105 postaciow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

W ten spos\u00f3b w \u015bwiecie chrze\u015bcija\u0144skim znika stan filozof\u00f3w \u2013 lecz nie brak prawdziwej filozofii u teolog\u00f3w[28]<\/sup><\/a>; a proste czynno\u015bci sakramentalne dokonuj\u0105 si\u0119 wewn\u0105trz rozleg\u0142ych rytua\u0142\u00f3w \u2013 lecz s\u0105 one ju\u017c nie sposobem wielom\u00f3wnego kupowania \u0142aski Boskiej, magicznego \u201ezamawiania\u201d gniewu Bo\u017cego, ale rozszerzeniem w przestrzeni i czasie \u017cywej pami\u0119ci \u0141aski, jej uobecnienia \u2013 by t\u0105 obecno\u015bci\u0105 by\u0142 uzdrawiany, u\u015bwi\u0119cany i zbawiany cz\u0142owiek, a nawet jego \u015bwiat.<\/p>\n\n\n\n

Rytua\u0142y chrze\u015bcija\u0144skie rozwin\u0119\u0142y si\u0119 wi\u0119c nie po to, by ubogaci\u0107 sakrament ludzk\u0105 celebr\u0105, a raczej aby przyprowadzi\u0107 ca\u0142e stworzenie do Logosu, wed\u0142ug kt\u00f3rego powsta\u0142o: zar\u00f3wno \u017cywio\u0142y zranionej natury, jak i logosy ludzkiej kultury s\u0105 w obrz\u0119dach stawiane wobec nowego Adama \u2013 by us\u0142yszane zosta\u0142o ich prawdziwe imi\u0119, oraz s\u0105 wprowadzane do arki Noego, Ko\u015bcio\u0142a \u2013 by zosta\u0142y uratowane od utoni\u0119cia i rozmycia. Spojone od wewn\u0105trz przez wcielony Logos tworz\u0105 Jego szat\u0119 \u2013 wielobarwn\u0105, lecz ca\u0142odzian\u0105.[6]<\/a> [7]<\/a> <\/p>\n\n\n\n

Ortodoksja jako w\u0142a\u015bciwa cze\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dopiero to po\u0142\u0105czenie prawdziwego poznania i czci chcianej przez Boga jest ortodoksj\u0105. \u201ePo\u017cyteczn\u0105 rzecz\u0105 b\u0119dzie, by\u0107 mo\u017ce, przypomnienie tutaj \u2013 pisa\u0142 Benedykt XVI we wst\u0119pie do tomu swych Opera omnia <\/em>po\u015bwi\u0119conego teologii liturgii \u2013 \u017ce druga po\u0142owa s\u0142owa \u00abortodoksja\u00bb \u2013 doksa<\/em> \u2013 nie znaczy \u00abopinia\u00bb, lecz \u00abchwa\u0142a\u00bb. Nie chodzi tu o poprawne my\u015blenie o Bogu, lecz o w\u0142a\u015bciwy spos\u00f3b oddawania Mu chwa\u0142y i odpowiadania Mu. Podstawowe pytanie cz\u0142owieka, kt\u00f3ry zaczyna poprawnie rozumie\u0107 siebie samego, jest nast\u0119puj\u0105ce: Jakie powinno by\u0107 moje spotkanie z Bogiem? Dlatego uczenie si\u0119 poprawnego sposobu wielbienia Boga \u2013 ortodoksji w\u0142a\u015bnie \u2013 jest najwa\u017cniejszym darem, kt\u00f3ry otrzymujemy od wiary?\u201c[29]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ortodoksja, w swym podstawowym znaczeniu, jest wi\u0119c tak\u0105 poprawn\u0105, w\u0142a\u015bciw\u0105 czci\u0105 Boga, wewn\u0105trz kt\u00f3rej objawiane jest cz\u0142owiekowi to, kim jest B\u00f3g, ale tak\u017ce to, kim jest cz\u0142owiek \u2013 wobec Boga, wobec \u015bwiata, w swym zranieniu grzechem, w swej godno\u015bci odrodzonego \u0142ask\u0105, w nadziei u\u015bwi\u0119cenia i zbawienia.<\/p>\n\n\n\n

Ortodoksja jest wi\u0119c form\u0105 czci \u2013 w kt\u00f3rej rzeczywi\u015bcie \u201e\u0142\u0105czy si\u0119 niebia\u0144skie z ziemskim, a Boskie z ludzkim\u201c, terrenis caelestia, humanis divina iunguntur<\/em>[30]<\/sup><\/a>: staje wobec siebie i przewija si\u0119 to, co Boga objawia, i to, co potrzebuje Objawienia; to, co przenosi \u0141ask\u0119, i to, co j\u0105 przyjmuje. Oboje \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 w poca\u0142unku, kt\u00f3ry natur\u0119 zmienia tak g\u0142\u0119boko, \u017ce ju\u017c wsz\u0119dzie b\u0119dzie wezwana i zdolna pozosta\u0107 sob\u0105, bez stawania si\u0119 sw\u0105 karykatur\u0105; a instrumenty \u0141aski naznacza tak, \u017ce spotkane poza przestrzeniami rytua\u0142u nie musz\u0105 by\u0107 mylone z \u017cywio\u0142ami tego \u015bwiata b\u0105d\u017a traktowane w spos\u00f3b \u015bwiecki, profanowane.<\/p>\n\n\n\n

Dla tego, co naturalne ziemskie \u2013 i ludzkie \u2013 ortodoksja kultu jest miejscem nabycia formy nawr\u00f3cenia, oczyszczenia i zbawienia. Rytua\u0142 Misterium zabierze na pok\u0142ad swej arki jakby po p\u0142odnej parze z ka\u017cdego rodzaju kultury ludzkiej: co\u015b z rado\u015bci zabawy, co\u015b z powagi studium, co\u015b z mocy rozkazu, co\u015b z lamentu, co\u015b z bogactwa i biedy, co\u015b z przemowy nauczyciela i co\u015b z milczenia ucznia, co\u015b z trudu walki i co\u015b z odpoczynku pokoju, co\u015b z syto\u015bci i g\u0142odu, co\u015b z dzieci\u0119ctwa i co\u015b ze staro\u015bci, co\u015b z domowego ogniska, co\u015b z majestatu pa\u0144stwa itp. Uratowane od zepsuci[8]<\/a> [9]<\/a> a mog\u0105 sta\u0107 si\u0119 podstaw\u0105 odrodzenia i zbawienia wszystkiego tego, czego rodzaj reprezentowa\u0142y w liturgicznej arce ratunku:[10]<\/a> [11]<\/a> [12]<\/a>  id\u0105c w \u015bwiat razem z tymi, kt\u00f3rzy uczestniczyli w dziele Bo\u017cym, stanowi\u0105 w nich, dla nich i dla innych, spotkanych ziarno innego ducha zabaw, szk\u00f3\u0142, dom\u00f3w, posi\u0142k\u00f3w, s\u0105d\u00f3w, dobroci, opieki, a nawet spor\u00f3w i wojen.<\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony \u2013 rytua\u0142y Misterium s\u0105 tym miejscem, w kt\u00f3rym poznaje si\u0119 \u201eBoga w spos\u00f3b widzialny\u201c, aby \u201ezosta\u0107 porwanym do umi\u0142owania rzeczy niewidzialnych\u201c, in invisibilium amorem rapiamur<\/em>[31]<\/sup><\/a>. To, co jest wcieleniem Bosko\u015bci, zostaje tu przedstawione wiernym \u2013 aby wsz\u0119dzie by\u0142o przez nich ujmowane ju\u017c nie w ograniczeniach swej cielesno\u015bci, lecz \u2013 przez ni\u0105 \u2013 w niewidzialnej pe\u0142ni Bosko\u015bci. Pisma odczytywane wewn\u0105trz liturgii nie b\u0119d\u0105 ju\u017c nigdy zwyk\u0142\u0105 literatur\u0105, cho\u0107by i wyr\u00f3\u017cniaj\u0105c\u0105 si\u0119 ludzkimi walorami \u2013 lecz Pismem \u015awi\u0119tym. Gesty liturgiczne nie b\u0119d\u0105 ju\u017c po prostu gestykulacj\u0105 aktora lub retora \u2013 lecz gestami oranta i ofiarnika, kt\u00f3rych nie nale\u017cy nadu\u017cywa\u0107. Postawy adoracji i pokuty opowiedz\u0105 ju\u017c nie o stosunkach mi\u0119dzyludzkich, lecz o \u015bwi\u0119cie obecno\u015bci Boga, \u015awi\u0119tego Zbawcy. Nawet w\u015br\u00f3d godzin doby znajd\u0105 si\u0119 Godziny ju\u017c nie \u015bwiadcz\u0105ce o up\u0142ywie czasu, lecz o obecno\u015bci dzie\u0142 Bo\u017cych; a w przebiegu roku mno\u017c\u0105 si\u0119 takie \u201edzisiaj\u201d, kt\u00f3re przynosz\u0105 nam histori\u0119 \u015bwi\u0119t\u0105. Pewne formy muzyczne nie znajd\u0105 ju\u017c w\u0142asnego domu poza s\u0142u\u017cb\u0105 Bo\u017c\u0105, ich wykonanie gdzie indziej jest albo modlitw\u0105 i t\u0119sknot\u0105 za modlitw\u0105 Wsp\u00f3lnoty, albo koncertow\u0105 profanacj\u0105[32]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ortodoksja jest form\u0105, a nie pe\u0142ni\u0105. Dlatego owocowanie dar\u00f3w \u0141aski mo\u017ce nast\u0105pi\u0107 \u2013 i zwykle nast\u0119puje, zw\u0142aszcza w \u017cyciu ludzi nieoddaj\u0105cych liturgii wi\u0119cej czasu \u2013 ju\u017c poza liturgi\u0105, mimo \u017ce sam dar przyszed\u0142 do nich przez ni\u0105. Z kolei przedstawione wiernym wewn\u0105trz liturgii instrumenty \u0141aski niekoniecznie udost\u0119pniaj\u0105 si\u0119 tam w ca\u0142ym zakresie (np. Pismo \u015awi\u0119te nie musi si\u0119 tu przedstawi\u0107 ca\u0142e, ani Katechizm, ani te\u017c np. medytacja modlitewna lub ja\u0142mu\u017cna).<\/p>\n\n\n\n

Taki w\u0142a\u015bnie jest sens znanego ko\u015bcielnego sformu\u0142owania, \u017ce liturgia jest szczytem, do kt\u00f3rego zmierza, oraz \u017ar\u00f3d\u0142em, z kt\u00f3rego wynika ca\u0142e \u017cycie chrze\u015bcija\u0144skie[33]<\/a>. Nie ma sensu interpretowa\u0107 tej zasady tak, jakby szczyt \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego \u2013 wewn\u0119trzne zjednoczenie z Bogiem \u2013 mia\u0142 si\u0119 zawsze zaktualizowa\u0107 w przebiegu akcji liturgicznej, za\u015b liturgia mia\u0142a by\u0107 zawsze bezpo\u015brednim \u017ar\u00f3d\u0142em wszystkich dzie\u0142 prawdziwie chrze\u015bcija\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n

Liturgia jest \u017ar\u00f3d\u0142em \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego dlatego, \u017ce to w niej tradycja Logosu Bo\u017cego \u0142\u0105czy wszystkie sposoby Jego udzielania si\u0119, owe wspominane wy\u017cej instrumenty \u0141aski. \u0141\u0105czy s\u0142owa Pisma, gesty modlitwy, napomnienia, postawy, wspominane osoby i nauczane prawdy itp. w organizm Objawienia \u2013 w\u0142\u0105czaj\u0105c cz\u0142owieka w dzia\u0142anie Boga-Cz\u0142owieka. Liturgia-\u017ar\u00f3d\u0142o nie przedstawia ca\u0142o\u015bci rzeczy \u015bwi\u0119tych, ale daje dost\u0119p do wszystkich rzeczy \u015bwi\u0119tych w ich organicznym powi\u0105zaniu. Przez to \u015bwi\u0119ta Liturgia jest cudownym paradygmatem \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego.<\/p>\n\n\n\n

Jest tak\u017ce jego szczytem \u2013 ale w ten spos\u00f3b, \u017ce maj\u0105 go mie\u0107 na wzgl\u0119dzie wszystkie sk\u0142adniki \u017cycia chrze\u015bcijanina: \u017cyje si\u0119 tak, aby mo\u017cliwe by\u0142o jak najpe\u0142niejsze zjednoczenie dusz z Bogiem, oznaczone [13]<\/a> [14]<\/a> w liturgii-\u017ar\u00f3dle. Dotyczy to najpierw duszy, ale dotyczy i ludzkich spo\u0142eczno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Dezintegracja i inwazja \u201eb\u00f3stw\u201c<\/strong><\/p>\n\n\n\n

To, co naszkicowano wy\u017cej, odnosi si\u0119 do trwa\u0142ych struktur liturgii, obecnych w niej, dop\u00f3ki unosi ona nadprzyrodzone Misterium. Jednak \u2013 jak to by\u0142o widoczne na przyk\u0142adzie uwag Erazma \u2013 rola \u015bwi\u0119tej Liturgii wewn\u0105trz ca\u0142o\u015bci \u017cycia chrze\u015bcija\u0144skiego mo\u017ce by\u0107 nierozumiana i podwa\u017cana. W konsekwencji powi\u0105zanie zaznaczone w przej\u0119tym tu pozytywnie okre\u015bleniu: filozofia na podstawie obrz\u0119d\u00f3w<\/em>, mo\u017ce by\u0107 poddawane napi\u0119ciom, zerwaniom i zakwestionowaniom.<\/p>\n\n\n\n

W tym kontek\u015bcie trzeba by podkre\u015bli\u0107, \u017ce Erazm, ze swoj\u0105 abominacj\u0105 do filozofii opartej na rytua\u0142ach<\/em>, nie jest jedynie wyrazicielem pewnych proces\u00f3w destrukcji \u2013 on tak\u017ce uderza na alarm wobec rzeczywistego rozk\u0142adu struktur, w kt\u00f3rym naprawd\u0119 trudno by\u0142o si\u0119 zorientowa\u0107, czy rytualizm to nazwa choroby, kt\u00f3ra podcina \u017cycie chrze\u015bcija\u0144skie, czy mo\u017ce rezultat, jeden z rezultat\u00f3w podci\u0119cia tego \u017cycia przez inne choroby. (Zapewne podobnie jak dzisiaj).<\/p>\n\n\n\n

Co si\u0119 sta\u0142o? My\u015bl\u0105c o kryzysie liturgii w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu, zwraca si\u0119 uwag\u0119 na kilka niszcz\u0105cych proces\u00f3w. Niew\u0105tpliwie jednym z nich by\u0142 zanik wymiany dar\u00f3w i inspiracji mi\u0119dzy obrz\u0105dkami Wschodu i liturgi\u0105 \u0142aci\u0144sk\u0105 w wyniku dramatycznego zerwania ko\u015bcielnego. U\u0142atwia to Zachodowi p\u00f3j\u015bcie zupe\u0142nie w\u0142asn\u0105 drog\u0105 \u2013 co nie musia\u0142o by\u0107 zupe\u0142nie szkodliwe, ale w praktyce rozwi\u0105za\u0142o worek z zachodnim pragmatyzmem i tajonym ikonoklazmem. Przynios\u0142o to \u2013 ju\u017c w wieku XIII \u2013 praktyk\u0119 liturgii sprawowanych troch\u0119 jak prywatne nabo\u017ce\u0144stwo, troch\u0119 jak ta\u015bmowa wytw\u00f3rnia \u0142ask, z coraz rzadsz\u0105 praktyk\u0105 liturgii uroczystych, \u015bpiewanych. P\u00f3\u017aniejszy dystans do liturgii uroczystej ze strony Towarzystwa Jezusowego (zaznaczony w jego konstytucjach[34]<\/a>) jedynie podsumowa\u0142 t\u0119 tendencj\u0119. Jezuici przyjm\u0105 za sw\u00f3j ten spos\u00f3b my\u015blenia, wed\u0142ug kt\u00f3rego uroczysto\u015b\u0107 liturgii jest tylko jednym ze \u015brodk\u00f3w oddzia\u0142ywania duszpasterskiego \u2013 kt\u00f3ry mo\u017cna pomin\u0105\u0107, je\u015bli wybiera si\u0119 inne \u015brodki (np. rekolekcje, kazania, kierownictwo duchowe, wyk\u0142ady etc.). Liturgia \u2013 poza tym, \u017ce jest wytw\u00f3rni\u0105 sakrament\u00f3w \u2013 staje si\u0119 raczej sposobem zatrzymania uwagi i propagacji uczu\u0107 ni\u017c s\u0142u\u017cb\u0105 Bo\u017c\u0105, posiadaj\u0105c\u0105 wewn\u0119trzn\u0105 racj\u0119 bytu.<\/p>\n\n\n\n

Jednak nie s\u0105dz\u0119, by spraw\u0119 wyja\u015bnia\u0142y jedynie procesy uderzaj\u0105ce bezpo\u015brednio w sam\u0105 liturgi\u0119. Co najmniej r\u00f3wnie wa\u017cne by\u0142o to, co rozlu\u017ania\u0142o powi\u0105zanie wielkich element\u00f3w tradycyjnej syntezy chrze\u015bcija\u0144skiej. Synteza ta, stanowi\u0105ca rdze\u0144 cywilizacji chrze\u015bcija\u0144skiej, zosta\u0142a naruszona mi\u0119dzy innymi pod wp\u0142ywem przekonania, \u017ce parali\u017cuje i ubezp\u0142adnia jej poszczeg\u00f3lne sk\u0142adniki. Jednym z najwa\u017cniejszych tego przyk\u0142ad\u00f3w s\u0105 dzieje tzw. awerroizmu \u0142aci\u0144skiego, oddzia\u0142uj\u0105cego najpierw w dziedzinie relacji teologii i filozofii. Aktywno\u015b\u0107 awerroist\u00f3w na wydziale filozoficznym Uniwersytetu Paryskiego w drugiej po\u0142owie XIII wieku uruchomi\u0142a seri\u0119 niefortunnych zdarze\u0144, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do rozbicia po\u0142\u0105czenia obu dyscyplin, z ponown\u0105 autonomizacj\u0105 filozof\u00f3w<\/em>,cho\u0107 tym razem raczej jako dyskutuj\u0105cych erudyt\u00f3w, a nie \u2013 jak w staro\u017cytno\u015bci \u2013 jako m\u0119drc\u00f3w uprawiaj\u0105cych bios theoretikos<\/em>. Z kolei teologia zniech\u0119cona do znoszenia si\u0119 z filozofi\u0105 te\u017c nie wr\u00f3ci\u0142a po prostu do przedscholastycznych formu\u0142 monastycznych czy patrystycznych, lecz rozcz\u0142onkowa\u0142a si\u0119 na nominalistyczn\u0105 via moderna <\/em>i szereg epigo\u0144skich szk\u00f3\u0142 via antiqua<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Gwa\u0142towne ruchy tektoniczne w dziedzinie theologia metaphysica<\/em>, dziedzicz\u0105cej w chrze\u015bcija\u0144stwie rol\u0119 staro\u017cytnej teologii fizycznej, <\/em>naruszy\u0142y dotychczasowy fundament pojmowania Boga w kategoriach Logosu. Zar\u00f3wno nominalizm, jak i wroga mu reformacja, ka\u017cde po swojemu uderzy\u0142o w t\u0119 podstaw\u0119 metafizyczn\u0105, z kt\u00f3rej wiara chrze\u015bcija\u0144ska korzysta\u0142a od najwcze\u015bniejszych czas\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Sprawy te s\u0105 znane, a ich najkr\u00f3tsze przypomnienie s\u0142u\u017cy jedynie wywo\u0142aniu t\u0142a historyczno-przyczynowego dla uwagi, \u017ce wej\u015bcie w czasy nowe by\u0142o dla chrze\u015bcija\u0144stwa okresem du\u017cej niepewno\u015bci co do trwa\u0142o\u015bci jej theologia metaphysica<\/em>[35]<\/a>. Wzrastaj\u0105ca popularno\u015b\u0107 woluntaryzm\u00f3w niszczy\u0142a poczucie racjonalno\u015bci wiary i zobowi\u0105zania wobec niej w aktach ko\u015bcielnych, przygotowuj\u0105c atmosfer\u0119 absolutyzmu w\u0142adzy. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce w wielu sektorach \u017cycia \u015bwiata chrze\u015bcija\u0144skiego dotychczasowa komplementarno\u015b\u0107 racjonalno\u015bci filozofii i racjonalno\u015bci tradycji by\u0142a zast\u0119powana zestawieniem si\u0142y w\u0142adzy i zwyczaju.<\/p>\n\n\n\n

Deficyt racjonalno\u015bci metafizycznej by\u0142 wi\u0119c jednym z g\u0142\u00f3wnych czynnik\u00f3w destabilizacji w z\u0142o\u017conej ca\u0142o\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiego \u201e\u017cycia wed\u0142ug Logosu\u201d, czyli naszej filozofii na podstawie obrz\u0119d\u00f3w<\/em>. Fragmentacja tej d\u0142ugowiecznej ca\u0142o\u015bci przebiega\u0142a cz\u0119\u015bciowo po liniach znanej nam odmienno\u015bci teologii naturalnej, teologii bajecznej i teologii politycznej. Oczywi\u015bcie nie by\u0142 to powr\u00f3t do sytuacji opisywanej przez Warrona, gdy\u017c zasadniczo nie porzucano jeszcze zobowi\u0105za\u0144 wzgl\u0119dem Objawienia. Co wi\u0119cej, z racji pewnych nieodwracalnych demitologizacji dokonanych przez chrze\u015bcija\u0144stwo nie by\u0142o po prostu powrotu do teologii bajecznej w sensie \u015bcis\u0142ym: chocia\u017c pewne w\u0105tki mityczne lub forma bajeczna mog\u0142y przetrwa\u0107 b\u0105d\u017a w nabo\u017ce\u0144stwach, b\u0105d\u017a w kulcie (zw\u0142aszcza \u015bwi\u0119tych), nikt ju\u017c nie uzna\u0142by politeistycznego panowania bog\u00f3w-\u017cywio\u0142\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Podzia\u0142 Warronowy odradza si\u0119 wi\u0119c w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b: wracaj\u0105 poga\u0144skie formy, a nie tre\u015bci (s\u0142usznie historyk liturgii napisa\u0142, \u017ce \u201ehumanizm to kult literacki poga\u0144stwa literackiego\u201d[36]<\/a>). Teologia bajeczna powraca wy\u0142\u0105cznie jako wymaganie formy, klasycyzm: mo\u017ce si\u0119 objawi\u0107 np. w kulcie narracyjnej fikcji, fascynacji stylem poetyckim itp. Naprzeciw kwestionowanej teologii metafizycznej chrze\u015bcija\u0144stwa staje za\u015b dydaktyka, \u017c\u0105danie, by dzia\u0142ania wa\u017cne by\u0142y zawsze pouczaj\u0105ce, moralizatorsko buduj\u0105ce.<\/p>\n\n\n\n

Staj\u0105 wi\u0119c nad liturgi\u0105 nowe \u201eb\u00f3stwa\u201d: po\u017cytek dydaktyczny i klasycyzm stylu literackiego. Elita \u201eerudyt\u00f3w\u201d pr\u00f3buje wkroczy\u0107 na teren liturgii z w\u0142asnymi ambicjami: \u015bwi\u0119te jest to, co dobrze napisane, w stylu; oraz po\u017cyteczne \u2013 uczy, podnosi moralnie.<\/p>\n\n\n\n

\u201eB\u00f3stwa\u201d te niemal ju\u017c zacz\u0119\u0142y sprawowa\u0107 swe panowanie nad liturgi\u0105 Ko\u015bcio\u0142a w epoce Papie\u017cy-humanist\u00f3w, po rozp\u0119taniu si\u0119 reformacji, a jeszcze przed Soborem Trydenckim. Gdy Papie\u017ce-humani\u015bci, Leon X i Klemens VII, wspieraj\u0105 swego zaufanego biskupa Zaccari\u0119 Ferreriego w dziele napisania hurtem \u201enowych hymn\u00f3w\u201d brewiarzowych, chodzi o to, \u017ceby uchroni\u0107 uszy klasyk\u00f3w-latynist\u00f3w przed \u201ebarbarzy\u0144skimi\u201d skazami metrum w starych hymnach \u015bwi\u0119tego Ambro\u017cego, Prudencjusza i innych. Ferreri napisa\u0142 wi\u0119c komplet hymn\u00f3w, wszystkie w stylu swej epoki i swoim, upstrzone nawi\u0105zaniami do Horacego i symbolami wzi\u0119tymi z wierze\u0144 staro\u017cytnych Rzymian. Wydano je (1525) z zatwierdzeniem i zaleceniem papieskim. Nikt co prawda nie wierzy w bog\u00f3w Horacego, lecz bez horacja\u0144skiego stylu i metafor nie ma ju\u017c dobrej modlitwy, zw\u0142aszcza dla \u201ewykszta\u0142conych ksi\u0119\u017cy\u201c.<\/p>\n\n\n\n

Kilka lat p\u00f3\u017aniej kardyna\u0142 Francisco Qui\u00f1ones, genera\u0142 franciszkan\u00f3w, opracowuje na polecenie Klemensa VII nowy \u201ebrewiarz rzymski\u201c, ca\u0142kowicie oderwany od tradycji liturgicznej, pozbawiony cz\u0119\u015bci sk\u0142adnik\u00f3w typowo modlitewnych, zw\u0142aszcza tych do \u015bpiewania. Zamiast tego rozdziela na ka\u017cdy dzie\u0144 solidniejsz\u0105 porcj\u0119 lektury biblijnej, tak \u017ceby ksi\u0119\u017ca przeczytali wi\u0119cej Pisma \u015awi\u0119tego: ma by\u0107 i nauka, i pobo\u017cna lektura. Nie b\u0119dzie powtarzania tych samych psalm\u00f3w \u2013 bo to przecie\u017c nie przynosi po\u017cytku, lecz zwyczajnie nu\u017cy. Wydany w 1535 roku brewiarz Qui\u00f1onesa otrzymuje mocne wsparcie od Paw\u0142a III, kt\u00f3ry pozwala u\u017cywa\u0107 go zamiast dotychczasowych. Wczuwaj\u0105c si\u0119 w intencje Papie\u017ca, jezuici staj\u0105 pocz\u0105tkowo w pierwszym szeregu propagowania tego \u201ebrewiarza ludzi zaj\u0119tych\u201d[37]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Powolny, fragmentaryczny, lecz wyra\u017any podb\u00f3j liturgii Ko\u015bcio\u0142a przez nowych \u201ebog\u00f3w\u201c formy literackiej i buduj\u0105cej lektury zosta\u0142 zatrzymany przez Papie\u017cy doby Trydentu. Decyzje wielkich Papie\u017cy-reformator\u00f3w potrydenckich s\u0105 ju\u017c inne ni\u017c plany Papie\u017cy renesansu: komisjom \u201eerudyt\u00f3w\u201c pozwala si\u0119, a nawet ka\u017ce poprawia\u0107 b\u0142\u0119dy w starych ksi\u0119gach tradycji rzymskiej \u2013 lecz jako obowi\u0105zuj\u0105ce og\u0142asza si\u0119 w\u0142a\u015bnie te ksi\u0119gi tradycyjne. Od czas\u00f3w og\u0142oszenia przez \u015bwi\u0119tego Piusa V Brewiarza Rzymskiego (1568) i Msza\u0142u Rzymskiego (1570) nie pr\u00f3buje si\u0119 ju\u017c odnawia\u0107 liturgii przez jej wymy\u015blanie \u2013 lecz przez danie ca\u0142emu Ko\u015bcio\u0142owi wzorcowych obrz\u0119d\u00f3w z ksi\u0105g od dawna u\u017cywanych w Kurii Rzymskiej.<\/p>\n\n\n\n

Taki wzorzec post\u0119powania z liturgi\u0105 b\u0119dzie obowi\u0105zywa\u0142 przez nast\u0119pne stulecia, a\u017c do wieku XX: Papie\u017ce korzystaj\u0105 ze swej najwy\u017cszej w\u0142adzy g\u0142\u00f3wnie po to, by nikt nie narzuca\u0142 nabo\u017ce\u0144stwu katolickiemu panowania aktualnie i lokalnie panuj\u0105cych \u201eb\u00f3stw\u201c danej formy literackiej, narzuconego zadania dydaktycznego albo i generowania takich czy innych emocji zbiorowych. Formy obrz\u0119d\u00f3w przychodz\u0105 z piel\u0119gnowanych tradycji.<\/p>\n\n\n\n

Bardzo \u0142atwo jest nam oskar\u017ca\u0107 \u201etrydencki rubrycyzm\u201c i utyskiwa\u0107 na \u201ezamro\u017con\u0105\u201c niezmienno\u015b\u0107 liturgii przez kilka wiek\u00f3w. Prawda jest taka, \u017ce w wiekach pot\u0119\u017cnego rozstroju dawnej syntezy Stolica Apostolska u\u017cy\u0142a ca\u0142ej mocy formy prawnej do ochronienia obrz\u0119du przed inwazj\u0105 \u017car\u0142ocznych \u015bwieckich \u201eb\u00f3stw\u201c nowo\u017cytno\u015bci. Wybitny polski historyk liturgii uj\u0105\u0142 to kiedy\u015b w kategoriach inwazji stylu: \u201eOkres potrydencki \u2013 to okres baroku. Barok za\u015b a liturgia \u2013 to dwa odr\u0119bne \u015bwiaty o zupe\u0142nie innych kategoriach my\u015blenia, tak\u017ce w dziedzinie teologii. Co by si\u0119 wi\u0119c sta\u0142o, gdyby tw\u00f3rczy okres baroku m\u00f3g\u0142 swoje \u017cywotne si\u0142y rozwija\u0107 na polu liturgii? Zas\u0142uga rubrycystyki w tym, \u017ce zachowa\u0142a w\u00f3wczas liturgiczny thesaurus Ecclesiae <\/em>od zalewu barokowego witalizmu i indywidualizmu\u201c[38]<\/sup><\/a>. W okresie o\u015bwiecenia precyzyjne formy prawne otaczaj\u0105ce liturgi\u0119 obroni\u0142y j\u0105 przed redukcj\u0105 do pouczania i umoralniania: \u201erubrycystyka ratowa\u0142a liturgi\u0119 integraln\u0105, jej charakter obiektywny: gloria Dei, mysterium fidei<\/em>\u201c[39]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Niemniej z powodu rozk\u0142adu dawnej syntezy tracili wszyscy. W liturgii rzymskiej, rozci\u0105gni\u0119tej przez Papie\u017cy po Trydencie na ca\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 \u0142aci\u0144ski, dalszemu wzmocnieniu ulega\u0142 ton oficjalnego dzia\u0142ania Pa\u0144stwa Bo\u017cego, czyli chrze\u015bcija\u0144ski odpowiednik \u201ereligii politycznej\u201c. Obok przysparzania splendoru oznacza\u0142o to r\u00f3wnie\u017c koncentracj\u0119 niemal ca\u0142ego widzialnego udzia\u0142u liturgicznego w grupie duchownych stra\u017cnik\u00f3w kultu Bo\u017cego. Przyzwyczajali si\u0119 wprawia\u0107 w ruch machiny obrz\u0119d\u00f3w, tak jakby by\u0142y one jedynie znojem lub rado\u015bci\u0105 \u201etechnik\u00f3w\u201d, pilnuj\u0105cych, \u017ceby nie tkn\u0105\u0142 cudownej maszyny nikt z profan\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

W wyniku wszystkich tych proces\u00f3w zamiast wsp\u00f3lnoty i przep\u0142ywu inspiracji mieli\u015bmy teraz po prostu odr\u0119bne drogi. Rzadko si\u0119 przecina\u0142y, a ich rozbie\u017cno\u015b\u0107 sprawia\u0142a przez wieki coraz cz\u0119\u015bciej, \u017ce nieraz wyprowadza\u0142y poza granic\u0119 \u017cywej wiary i wsp\u00f3lnoty Ko\u015bcio\u0142a. Za\u015b na zewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a, w z wolna, lecz uparcie dechrystianizowanym \u015bwiecie, dalsza fragmentacja sprowadza\u0142a na ziemi\u0119 ludzi ca\u0142e korowody \u015bwieckich \u201eb\u00f3stw\u201c, zazdrosnych i niemoralnych, jak kiedy\u015b ich bardziej bajeczni praojcowie i pramatki.<\/p>\n\n\n\n

Powr\u00f3t \u201eprymityw\u00f3w\u201d<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Czasami jednak \u015bcie\u017cki postchrze\u015bcija\u0144skich kult\u00f3w nowych b\u00f3stw przetn\u0105 si\u0119 ze starym duktem filozofii na podstawie obrz\u0119d\u00f3w<\/em> \u2013 a raczej przebiegaj\u0105 chwilowo na tyle blisko niego, \u017ce czciciel \u017car\u0142ocznych b\u00f3stw staje nagle w bramie czci Zbawiciela.<\/p>\n\n\n\n

W ko\u0144cu XIX i w pierwszej po\u0142owie XX wieku sporo by\u0142o takich spotka\u0144 \u2013 u\u0142atwionych o\u017cywieniem kultury katolickiej, programowanym przez Leona XIII. Pewien wz\u00f3r okre\u015bli\u0142 g\u0142o\u015bny zwrot duchowy dekadenta-skandalisty pisarza Jorisa-Karla Huysmansa, powi\u0105zany z odkryciem mniszej liturgii opisanym na kartach W drodze <\/em>(1895) i wyborem \u017cycia oblata benedykty\u0144skiego. Kr\u0105\u017cenie konwertyt\u00f3w, na og\u00f3\u0142 inteligenckich anti-modernes<\/em>, wok\u00f3\u0142 \u017ar\u00f3de\u0142 duchowo\u015bci przednowo\u017cytnych, benedykty\u0144skich czy dominika\u0144skich wprowadza\u0142o ich \u2013 d\u0142u\u017cnik\u00f3w pi\u0119kna chora\u0142u gregoria\u0144skiego i czytelnik\u00f3w Sumy <\/em>\u015bwi\u0119tego Tomasza \u2013 w kr\u0105g zaskakuj\u0105cej zbie\u017cno\u015bci filozofii i kultu.<\/p>\n\n\n\n

Przyk\u0142adem znanym jest nawr\u00f3cenie Raissy i Jacques\u2019a Maritain\u00f3w, wcze\u015bniej rozwa\u017caj\u0105cych samob\u00f3jstwo. Ich spowiednikiem sta\u0142 si\u0119 dominikanin ojciec Humbert Cl\u00e9rissac. Z jego wydanej po\u015bmiertnie w roku 1918, niedoko\u0144czonej ksi\u0105\u017cki o \u201emisterium Ko\u015bcio\u0142a\u201dmo\u017cemy dowiedzie\u0107 si\u0119, jaki typ inspiracji duchowej otrzymywali od tego wybitnego ojca duchowego jego rozmaici podopieczni. W rozdziale o \u201e\u017cyciu hieratycznym Ko\u015bcio\u0142a\u201d autor daje najpierw mocn\u0105 teologiczn\u0105 wizj\u0119, w kt\u00f3rej wszyscy cz\u0142onkowie cia\u0142a mistycznego Chrystusa \u201estaj\u0105 si\u0119 koncelebransami jedynej ofiary, razem z Chrystusem i Ko\u015bcio\u0142em\u201d[40]<\/sup><\/a> \u2013 a nast\u0119pnie podkre\u015bla, \u017ce ten \u201echarakter hieratyczny\u201d, czyli liturgiczny, \u017cycia Ko\u015bcio\u0142a jest \u201edominuj\u0105cy i w\u0142adczy, a nawet wy\u0142\u0105czny\u201d[41]<\/sup><\/a>. Te trzy mocne s\u0142owa w intencji autora podkre\u015blaj\u0105 to, jak \u015bwi\u0119ta Liturgia \u201ekr\u00f3lewskiego kap\u0142a\u0144stwa\u201d tworzy od wewn\u0105trz i manifestuje na zewn\u0105trz ca\u0142\u0105 struktur\u0119 Ko\u015bcio\u0142a i oddziela go od wszystkiego innego w \u015bwiecie. Dlatego pozycja \u201e\u017cycia hieratycznego\u201d jest kluczowa. \u201eWiedza, kt\u00f3ra odwraca\u0142aby ode\u0144 ca\u0142kowicie, nie by\u0142aby ju\u017c niczym wi\u0119cej ni\u017c pr\u00f3\u017cnym humanizmem; a dzia\u0142anie, kt\u00f3re si\u0119 ode\u0144 oddziela, nie jest niczym innym ni\u017c indywidualizmem. Wiele studi\u00f3w i wiele dzia\u0142a\u0144 jest niew\u0105tpliwie koniecznych; lecz cz\u0119sto wiele studi\u00f3w i wiele dzia\u0142a\u0144 nie jest wartych jednej Mszy uroczystej\u201d[42]<\/sup><\/a>. Rozwa\u017caj\u0105c dalej \u201e\u017cywotn\u0105 skuteczno\u015b\u0107 obrz\u0119d\u00f3w\u201d[43]<\/sup><\/a>, o. Cl\u00e9rissac ubolewa: \u201eTo, \u017ce s\u0105 chrze\u015bcijanie, kt\u00f3rzy nie widz\u0105 tu [w \u017cyciu liturgicznym] nic poza systemem symboli, a jego element zewn\u0119trzny i odczuwalny zmys\u0142ami dyskredytuj\u0105 jako nieodpowiedni lub nu\u017c\u0105cy, jest niezrozumia\u0142ym b\u0142\u0119dem. Charakter hieratyczny (\u2026) powinien przenikn\u0105\u0107 na spos\u00f3b zasady wszystkie inne funkcje \u017cyciowe Ko\u015bcio\u0142a. (\u2026) To w\u0142a\u015bnie z ca\u0142kowicie Boskiego daru kontemplacji i m\u0105dro\u015bci korzysta Ko\u015bci\u00f3\u0142 w swym \u017cyciu hieratycznym; a z kolei \u017cycie hieratyczne wspiera i karmi \u00f3w dar\u201d[44]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Otwieraj\u0105ca ksi\u0105\u017ck\u0119 przedmowa Maritaina zawiera \u015bwiadectwa o osobistej wierno\u015bci jego spowiednika wzgl\u0119dem g\u0142oszonej nauki o prymacie \u015bwi\u0119tej Liturgii. Jeste\u015bmy tu jakby na antypodach stanu nowo\u017cytnego spraw, kt\u00f3re by\u0142y wy\u017cej sygnalizowane przy pomocy cytat\u00f3w z Erazma.<\/p>\n\n\n\n

Nic dziwnego, \u017ce przy tym wszystkim o. Cl\u00e9rissac \u2013 dominikanin i rekolekcjonista bywa\u0142y w Solesmes \u2013 zachowywa\u0142 pewien dystans wzgl\u0119dem nowo\u017cytnych adaptacji ducha chrze\u015bcija\u0144skiego. W cytowanym przez Maritaina fragmencie listu kierownika duchowego \u201edo pewnej oblatki \u015bwi\u0119tego Benedykta\u201d czytamy charakterystyczn\u0105 podpowied\u017a: \u201ePodbi\u0142a ci\u0119 \u015bwi\u0119ta Teresa. To naturalne, i dobrze czasami by\u0107 pobudzon\u0105 do zaznajomienia si\u0119 z cnot\u0105 nabyt\u0105<\/em> i wysi\u0142kiem pozytywnym na przyk\u0142adzie tych \u015bwi\u0119tych z epoki refleksji [=nowo\u017cytno\u015bci], kt\u00f3rych B\u00f3g wzbudzi\u0142 niew\u0105tpliwie po to, by pokaza\u0107, \u017ce wszystko, co jest dobrego i prawdziwego w indywidualizmie, nie umyka jego \u0142asce i nale\u017cy do niej (\u2026). Ale nie zapominaj, \u017ce jeste\u015b z Merowing\u00f3w, feuda\u0142\u00f3w czy, \u017ce tak powiem: z prymityw\u00f3w. Nie zapominaj, \u017ce trzeba pozwoli\u0107 \u0142asce Bo\u017cej czyni\u0107 wszystko w tobie, a produkty twojej aktywno\u015bci mie\u0107 jakby za nic\u2026\u201d[45]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Nauka udzielona w ten spos\u00f3b osobie ju\u017c w\u0142\u0105czonej w krwiobieg \u201educhowo\u015bci prymitywnej\u201d sygnalizuje te\u017c po\u015brednio pot\u0119\u017cn\u0105 trudno\u015b\u0107 ze wst\u0105pieniem na t\u0119 drog\u0119 u tych, kt\u00f3rych uformowa\u0142 bardziej \u201ewiek refleksji\u201d i jego manowce. Otch\u0142a\u0144 mi\u0119dzy jednym i drugim \u2013 duchowo\u015bci\u0105 \u201ehieratyczn\u0105\u201d i mentalno\u015bci\u0105 autoanalityczn\u0105 \u2013 zdaje si\u0119 tym osobom mo\u017ce nawet wi\u0119ksza ni\u017c mi\u0119dzy Atenami i Jerozolim\u0105.<\/p>\n\n\n\n

Pan Cogito ucieka<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142o kto wie, \u017ce w kr\u00f3tkim i niezwykle wa\u017cnym czasie kilku lat sta\u0142 na przeci\u0119ciu tych dr\u00f3g m\u0142ody Zbigniew Herbert. Ze znanej nam obecnie jego korespondencji z Jerzym Zawieyskim[46]<\/sup><\/a> (kt\u00f3rego nazywa\u0142 w tym czasie swoim Spowiednikiem) i Henrykiem Elzenbergiem[47]<\/sup><\/a> (kt\u00f3rego nazwa\u0142 swoim Mistrzem i pod kt\u00f3rego wp\u0142ywem pozosta\u0142) wiemy, \u017ce w latach 1949\u20131955 odby\u0142o si\u0119 to pot\u0119\u017cne duchowe zmaganie. Herbert wszed\u0142 w nie jako pocz\u0105tkuj\u0105cy autor, z niepokojem religijnym \u2013 a wyszed\u0142 jako autor ju\u017c ukszta\u0142towany, z niepokojem kultywowanym zgo\u0142a egzystencjalistycznie.<\/p>\n\n\n\n

Historia tej ukrytej tragedii zosta\u0142a ju\u017c na\u015bwietlona, w studium historyka literatury, kt\u00f3ry si\u0119gn\u0105\u0142 do \u017ar\u00f3de\u0142 publikowanych po \u015bmierci poety[48]<\/sup><\/a>. Z korespondencji z Zawieyskim wiemy zar\u00f3wno o rozpoczynaj\u0105cej to przej\u015bcie gotowo\u015bci Herberta do surowego os\u0105dzenia swej introspekcyjnej nadwra\u017cliwo\u015bci, jak i o tym, \u017ce nie chce \u201e\u0142atwego zwyci\u0119stwa\u201d, przeczuwaj\u0105c \u201ebliskie szcz\u0119\u015bcie na granicy Wielkiej Przygody\u201d[49]<\/sup><\/a>. Wiemy, \u017ce Zawieyski otwiera Herbertowi furtki, kt\u00f3re prowadz\u0105 na wspomniany wy\u017cej dukt konwersji: by\u0142y i kontakty z Laskami, i wyk\u0142ady tomistyczne laskowej franciszkanki Teresy Landy, i wyjazd do benedyktyn\u00f3w w Ty\u0144cu.<\/p>\n\n\n\n

Co ciekawe, o tym ostatnim dowiadujemy si\u0119 najwi\u0119cej nie ze wspomnianej korespondencji duchowej, lecz z tzw. List\u00f3w do Muzy<\/em>, czyli z mi\u0142osnych list\u00f3w do Haliny Misio\u0142kowej, kobiety zam\u0119\u017cnej i starszej od Herberta. To w\u0142a\u015bnie w li\u015bcie do niej, z 2 kwietnia 1951 roku, padaj\u0105 te unikatowo wa\u017cne s\u0142owa, warte przytoczenia w ca\u0142o\u015bci:<\/p>\n\n\n\n

(\u2026) pobyt w Ty\u0144cu da\u0142 mi du\u017co materia\u0142u do rozmy\u015bla\u0144. To jest ca\u0142y \u015bwiat, o istnieniu kt\u00f3rego nie mia\u0142em poj\u0119cia, a raczej mia\u0142em z\u0142e poj\u0119cie. Zrozumia\u0142em g\u0142\u0119bi\u0119 i pi\u0119kno modlitwy. W\u0142a\u015bnie pi\u0119kno. Liturgia nie jest czem\u015b martwym, jak\u0105\u015b niepotrzebn\u0105 poz\u0142acan\u0105 kopu\u0142\u0105 kultu, a celow\u0105 maszyn\u0105 do prze\u017cy\u0107. Gest, \u015bpiew (cudny, prawdziwy \u015bpiew gregoria\u0144ski), wo\u0144 kadzid\u0142a, blask \u015bwiec i marmurowe milczenie, i ciemno\u015b\u0107 \u2013 to nie opium i nastr\u00f3j, ale g\u0142\u0119boki symbol. Trudno o tem pisa\u0107 \u2013 trzeba to prze\u017cy\u0107 od wewn\u0105trz[50]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Opis jest kr\u00f3tki, lecz tak wyra\u017any, \u017ce zdajemy sobie dok\u0142adnie spraw\u0119 z tego, co si\u0119 wydarzy\u0142o: \u015bwiadomy spotkania z jakim\u015b \u201eca\u0142ym \u015bwiatem\u201d liturgii, kt\u00f3ry do tej pory by\u0142 przed nim zakryty \u201ez\u0142ym poj\u0119ciem\u201d, by\u0107 mo\u017ce za szybko og\u0142asza, \u017ce \u201ezrozumia\u0142 g\u0142\u0119bi\u0119\u201d, lecz na pewno j\u0105 odczu\u0142. Wie ju\u017c, \u017ce liturgia \u201enie jest czem\u015b martwym\u201d, czysto dekoracyjnym, i pr\u00f3buje j\u0105 okre\u015bli\u0107 inaczej, podkre\u015blaj\u0105c docieranie obrz\u0119d\u00f3w do wn\u0119trza cz\u0142owieka \u2013 chocia\u017c na razie przystosowuje do tego niezbyt pasuj\u0105ce, z ducha kartezja\u0144skie okre\u015blenie \u201emaszyna do prze\u017cy\u0107\u201d. Co wi\u0119cej, jego kr\u00f3tka opowie\u015b\u0107 rozwija si\u0119 w \u015bwiadectwo wewn\u0119trznej owocno\u015bci tego rytualnego zaanga\u017cowania:<\/p>\n\n\n\n

Kiedy si\u0119 modli od 5 rano do 7mej wiecz\u00f3r, czuje si\u0119, jak odpada od nas wiele rzeczy, niepok\u00f3j, troska. Jak z g\u0142\u0119bi cz\u0142owieka podnosi si\u0119 jedyna t\u0119sknota do zespolenia z Bogiem. Naprz\u00f3d pojawia si\u0119 my\u015bl, \u017ce to okrutne tak w sobie zabija\u0107 \u015bwiat, wszystkie ludzkie prze\u017cycia, cierpienie i mi\u0142o\u015b\u0107, a potem rozumie si\u0119 chyba, \u017ce to jest konieczne. Tak brzmi ostateczny cel naszej tutaj szarpaniny. I \u017ce w Bogu to wszystko, czem si\u0119 tutaj dr\u0119czymy, rozwi\u0105\u017ce si\u0119. Wp\u0142yniemy do Niego jak niespokojna spieniona struga do morza, On nas poch\u0142onie, wype\u0142ni, zrozumie i utuli na wieczno\u015b\u0107. Bo nie zazna serce spokoju, a\u017c nie odpocznie w Tobie, Panie[51]<\/sup><\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Takie to s\u0142owa przekazywa\u0142 m\u0142ody poeta swej ukochanej \u2013 asekuruj\u0105c si\u0119 przesad\u0105 formu\u0142y o \u201ezabijaniu w sobie wszystkich ludzkich prze\u017cy\u0107\u201d, lecz przecie\u017c w widoczny spos\u00f3b zafascynowany mo\u017cliwo\u015bci\u0105 ziszczenia si\u0119 wielkiej tajemnicy zespolenia z Bogiem, kt\u00f3ry \u201ewype\u0142ni, zrozumie i utuli na wieczno\u015b\u0107\u201d. Je\u015bli autor zrozumia\u0142 wtedy a\u017c tyle, to zrozumia\u0142 wiele.<\/p>\n\n\n\n

To poruszaj\u0105ce wyznanie \u2013 przebiegaj\u0105ce my\u015blowo od liturgii do wiary, od obrz\u0119d\u00f3w do filozofii \u2013 brzmi jak pocz\u0105tek czego\u015b naprawd\u0119 wa\u017cnego, id\u0105cego przez ca\u0142ego cz\u0142owieka, a id\u0105cego z zewn\u0105trz niego, jak objawienie. Lecz trudno znale\u017a\u0107 u Herberta kontynuacj\u0119 zbie\u017cn\u0105 z tym pocz\u0105tkiem \u2013 co najwy\u017cej znajdziemy jaki\u015b milcz\u0105cy odwr\u00f3t i zaprzeczenie tego odkrycia m\u0142odego cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n

Z drogi poszukiwania Boga mia\u0142 niebawem zawr\u00f3ci\u0107 \u2013 mo\u017ce dlatego, \u017ce wi\u0105za\u0142o si\u0119 z tym wyrzeczenie, kt\u00f3re uzna\u0142 za nieludzkie \u017c\u0105danie okrutnego Boga; a mo\u017ce dlatego, \u017ce szuka\u0142 bardziej niepokoju poszukiwa\u0144 ni\u017c pokoju odkrycia. W maju 1952 roku by\u0142 ju\u017c wewn\u0119trznie gotowy, by \u2013 w li\u015bcie do Elzenberga \u2013 za nieporozumienie uzna\u0107 zar\u00f3wno spotkanie z tomizmem, jak i, zapewne, tak\u017ce do\u015bwiadczenie tynieckie. Sum\u0119<\/em> Tomasza odrzuca\u0142 jako niezgodn\u0105 z \u201eniepokojem, niepewno\u015bci\u0105, niezgod\u0105\u201d, czyli w\u0142a\u015bciwym stanem cz\u0142owieka. Uzna\u0142, \u017ce nie wolno mu \u201eporzuca\u0107 ten stan\u201d tylko dlatego, \u017ce przy Akwinacie poczu\u0142 si\u0119 \u201eszcz\u0119\u015bliwy i wolny\u201d, a \u201erzeczywi\u015bcie wiele rzeczy si\u0119 uk\u0142ada\u0142o i wyja\u015bnia\u0142o\u201d. Jako zamkni\u0119cie tak\u017ce do\u015bwiadczenia liturgii mo\u017cna natomiast odczytywa\u0107 s\u0142owa, \u017ce wystarczy \u201eukl\u0119kn\u0105\u0107\u201d \u2013 a \u201epotem to ju\u017c samo idzie\u201d i \u201easymiluje cz\u0142owiek to obce cia\u0142o\u201d. Herbert nie m\u00f3wi tego wprost i nie nawi\u0105zuje tu bezpo\u015brednio do liturgii \u2013 niemniej wydaje si\u0119, \u017ce jeste\u015bmy tu jednak \u015bwiadkami odrzucenia jej wp\u0142ywu do wewn\u0105trz: cz\u0142owiek, kt\u00f3ry zachwyci\u0142 si\u0119 rok wcze\u015bniej liturgi\u0105 jako \u201ecelow\u0105 maszyn\u0105 do prze\u017cy\u0107\u201d, nie zd\u0105\u017cy\u0142 jej pozna\u0107 lepiej, jako \u017cycia Cia\u0142a Pa\u0144skiego, w kt\u00f3rym uczestniczy \u2013 i wycofa\u0142 zaufanie do owej \u201emaszyny\u201d, widz\u0105c w niej aparat do przystosowywania \u015bwiadomo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Nadal natomiast odbywa\u0142o si\u0119 szukanie klasycyzmu, \u201ejakiej\u015b w\u0142asnej, urojonej formu\u0142y klasyczno\u015bci\u201c[52]<\/sup><\/a> \u2013 owego klasycyzmu, kt\u00f3ry stanie si\u0119 znakiem rozpoznawczym poety. Jednak po wycofaniu si\u0119 z drogi poszukiwania wiary ortodoksyjnej tak\u017ce poszukiwanie klasycyzmu dosz\u0142o do podsumowania mocno problematycznego. By\u0142o nim zredagowanie debiutanckiego dramatu Jaskinia filozof\u00f3w<\/em> \u2013 kt\u00f3ry Herbert chcia\u0142 pisa\u0107 ju\u017c w dobie m\u0142odzie\u0144czego zbli\u017cenia do katolicyzmu (wspomina o nim w maju 1949), ale rzeczywi\u015bcie napisa\u0142 dopiero wiosn\u0105 1955 roku, po odrzuceniu tego odkrycia, w kr\u00f3tkim intensywnym akcie tw\u00f3rczym.<\/p>\n\n\n\n

Jaskinia<\/em> Herberta, czytana ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 tego t\u0142a, robi wra\u017cenie szczeg\u00f3lnie przygn\u0119biaj\u0105ce. Jest bowiem \u2013 po prze\u017cywanym wewn\u0119trznie po\u017cegnaniu z katolickim pokojem serca \u2013 bolesnym, raczej egzystencjalistycznym ni\u017c klasycznym og\u0142oszeniem bezsi\u0142y antycznego m\u0119drca, jego kl\u0119ski w \u015bwiecie niezrozumienia i absurdu. Najpierw ka\u017ce Herbert m\u00f3wi\u0107 swojemu Sokratesowi, w scenie pi\u0105tej aktu pierwszego, \u201edo nadchodz\u0105cych cieni\u201d: \u201eZaprawd\u0119 to przykra rzecz \/ by\u0107 bogoburc\u0105 i walczy\u0107 z diab\u0142em \/ i w ko\u0144cu by\u0107 pokonanym przez diab\u0142a \/ bo wedle wszelkiego prawdopodobie\u0144stwa \/ zwyci\u0119stwo nale\u017cy si\u0119 tobie \/ Dionizosie. \/ By\u0107 mo\u017ce rozum \u2013 jak twierdzisz \u2013 \/ jest instynktem \u015bmierci \/ echem nico\u015bci\u201d. W scenie pi\u0105tej aktu drugiego s\u0142yszymy za\u015b s\u0142owa brzmi\u0105ce jak deklamacja rozpaczliwej niby-modlitwy: \u201eNie g\u0142osi\u0142em Twego imienia. Nie sk\u0142ada\u0142em Tobie ofiar. Nie zach\u0119ca\u0142em uczni\u00f3w do kultu, wiedz\u0105c, \u017ce jest Ci to doskonale oboj\u0119tne\u201d.<\/p>\n\n\n\n

W Jaskini filozof\u00f3w <\/em>Sokrates zachowuje sw\u0105 niezdolno\u015b\u0107 do w\u0142a\u015bciwego oddawania Bogu czci \u2013 a traci w\u0142a\u015bciw\u0105 mu zdolno\u015b\u0107 praktykowania s\u0142u\u017cby Bo\u017cej w filozofii. Zostaje podw\u00f3jnie i dog\u0142\u0119bnie bezsilny \u2013 i dlatego rzucone po jego \u015bmierci przez ch\u00f3rzyst\u00f3w zdania o pomniku lub \u201enawet beatyfikacji\u201d brzmi\u0105 jak kpina. S\u0142u\u017cba rozumu jest bowiem niedost\u0119pna tak samo jak s\u0142u\u017cba kultu \u2013 i obie wydaj\u0105 si\u0119 absurdalne. Sk\u0142adanie ofiar Bogu jest czynno\u015bci\u0105 \u201edoskonale oboj\u0119tn\u0105\u201d samemu Bogu. A rozum jest echem nico\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

Sokrates Herberta nie musia\u0142 stawa\u0107 si\u0119 figur\u0105 Chrystusa \u2013 ale i przesta\u0142 by\u0107 t\u0105 sam\u0105 postaci\u0105, kt\u00f3r\u0105 zna si\u0119 ze staro\u017cytnych \u017ar\u00f3de\u0142, piel\u0119gnowan\u0105 w tradycji europejskiej. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce ca\u0142a pot\u0119ga wiedzy, kt\u00f3r\u0105 ma chrze\u015bcija\u0144stwo o s\u0142abo\u015bci cz\u0142owieka i ograniczeniu jego poznania, obr\u00f3ci\u0142a si\u0119 przeciw staro\u017cytnemu m\u0119drcowi; za\u015b nic z jeszcze wi\u0119kszej pot\u0119gi chrze\u015bcija\u0144skiej znajomo\u015bci Boga i zbawienia nie przysz\u0142o mu z pomoc\u0105. Sokrates Herberta jest ofiar\u0105 postchrze\u015bcija\u0144stwa: nie zosta\u0142 zbawiony \u0142ask\u0105, lecz zniszczony nad\u015bwiadomo\u015bci\u0105 kondycji ludzkiej.<\/p>\n\n\n\n

I tak wraz ze swoim Sokratesem Herbert odwraca si\u0119 nie tylko od filozofii na podstawie obrz\u0119d\u00f3w<\/em>, ale i od sokratejskiej filozoficznej s\u0142u\u017cby Bo\u017cej. Poci\u0105gnie go natomiast \u201efilozofowanie w poezji\u201c. I to w\u0142a\u015bnie w tej przestrzeni mitu stanie si\u0119 natchnieniem, pociech\u0105 \u2013 i z\u0142udzeniem \u2013 dla wielu szczerych poszukiwaczy \u0142adu i tradycji[53]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Sprawa wiary czy kwestia gustu?<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Herbert m\u00f3g\u0142 tego nie wiedzie\u0107 i zapewne nie wiedzia\u0142 \u2013 ale jego chwilowe odkrycie \u201e\u015bwiata, o istnieniu kt\u00f3rego nie mia\u0142 poj\u0119cia, a raczej mia\u0142 z\u0142e poj\u0119cie\u201c, sta\u0142o si\u0119 mo\u017cliwe dzi\u0119ki trwaj\u0105cemu ju\u017c od ponad wieku odrodzeniu ordo<\/em> monastycznego, odbudowie jego r\u00f3\u017cnych o\u015brodk\u00f3w na zachodzie Europy \u2013 klasztor\u00f3w benedykty\u0144skich \u2013 oraz \u017cywej w nich i wok\u00f3\u0142 nich my\u015bli z Regu\u0142y \u015bwi\u0119tego Benedykta, \u017ce liturgia jest \u201edzie\u0142em Bo\u017cym\u201c, nad kt\u00f3re \u201enic nie nale\u017cy przek\u0142ada\u0107\u201c.<\/p>\n\n\n\n

Mimo \u017ce taka praca anga\u017cuje i wymaga uczestnictwa wielu r\u00f3\u017cnych ludzi niezwyk\u0142ych, cz\u0119sto dzia\u0142aj\u0105cych r\u00f3wnolegle, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce u pocz\u0105tku tego procesu szerokiej odbudowy \u017cycia benedykty\u0144skiego i pierwszego ruchu liturgicznego sta\u0142a jedna wybitna posta\u0107 mnisza: Dom Prosper Gu\u00e9ranger, odnowiciel i opat Solesmes. Dzie\u0142o tego niezmordowanego odnowiciela polega\u0142o na potr\u00f3jnej pracy. Pierwsz\u0105 by\u0142o odkrycie skarbu liturgii rzymskiej \u2013 i jej apologia, kt\u00f3ra przynios\u0142a we Francji stopniowe porzucenie liturgii neogallika\u0144skich na rzecz rytu rzymskiego. Druga praca polega\u0142a na wdro\u017ceniu odnawianej kongregacji francuskiej benedyktyn\u00f3w w misj\u0119 bycia wzorcowymi o\u015brodkami \u017cycia liturgicznego. I po trzecie: Dom Gu\u00e9ranger sta\u0142 si\u0119 patronem pierwszej fali tzw. ruchu liturgicznego, czyli duszpasterstwa skoncentrowanego na przyprowadzeniu wiernych do liturgii, g\u0142\u00f3wnie poprzez jej udost\u0119pnienie w uroczystej celebracji i obja\u015bnieniach jej skarb\u00f3w na kartach publikacji takich jak Rok liturgiczny<\/em>, wielotomowa praca czytana m.in. w domu rodzinnym \u015bwi\u0119tej Teresy od Dzieci\u0105tka Jezus.<\/p>\n\n\n\n

B\u0119d\u0105c w Ty\u0144cu, Herbert nie zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z benedyktynami solesme\u0144skimi \u2013 ale w podkrakowskim domu ich \u201ekrewniak\u00f3w\u201d z kongregacji belgijskiej do\u015bwiadczy\u0142 tego, do czego Dom Gu\u00e9ranger chcia\u0142 doprowadzi\u0107: spotkania cz\u0142owieka z dzie\u0142em Bo\u017cym poprzez bieg modlitw liturgicznych i ich pi\u0119kno.<\/p>\n\n\n\n

To spotkanie by\u0142o najpierw osobistym odkryciem ksi\u0119dza Gu\u00e9rangera. Cz\u0119sto podaje si\u0119 w zwi\u0105zku z tym jego relacj\u0119 o pierwszych spotkaniach z Msza\u0142em Rzymskim. Jednak dla nas by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie ciekawe b\u0119dzie \u015bwiadectwo autobiograficzne dotycz\u0105ce momentu wcze\u015bniejszego, gdy po \u015bwi\u0119ceniach subdiakonatu Gu\u00e9ranger przyst\u0105pi\u0142 do odmawiania brewiarza. U\u017cywaj\u0105c brewiarza neogallika\u0144skiego \u2013 kt\u00f3rego podleg\u0142o\u015b\u0107 \u201eb\u00f3stwom\u201d nowo\u017cytno\u015bci dostrze\u017ce i skrytykuje kiedy\u015b bardzo ostro \u2013 m\u0142ody subdiakon odczu\u0142 r\u00f3\u017cnic\u0119 mi\u0119dzy og\u00f3lnym duchem ksi\u0119gi a tym, co znajdowa\u0142o si\u0119 w \u201eniekt\u00f3rych antyfonach zachowanych z liturgii rzymskiej\u201d: \u201eczu\u0142em tam inny zapach, kt\u00f3ry nie odstr\u0119cza\u0142 mnie, a nawet zainteresowa\u0142\u201d[54]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Ten\u017ce zapach uderzy\u0142 go, ju\u017c kap\u0142ana, gdy szczeg\u00f3lnym zbiegiem okoliczno\u015bci musia\u0142 zamiast u\u017cywanego w jego diecezji msza\u0142u opracowanego w nowo\u017cytno\u015bci u\u017cy\u0107 w celebracji starego Msza\u0142u Rzymskiego:<\/p>\n\n\n\n

Mimo mego braku sk\u0142onno\u015bci do liturgii rzymskiej, kt\u00f3rej zreszt\u0105 wcze\u015bniej nie przestudiowa\u0142em na powa\u017cnie, poczu\u0142em si\u0119 natychmiast przenikni\u0119ty wielko\u015bci\u0105 i majestatem stylu u\u017cytego w tym mszale. Cytowanie Pisma \u015awi\u0119tego w spos\u00f3b tak powa\u017cny i pe\u0142en autorytetu, wo\u0144 staro\u017cytno\u015bci emanuj\u0105ca z tej ksi\u0119gi, jej litery czerwone i czarne \u2013 wszystko to doprowadzi\u0142o mnie do zrozumienia, \u017ce w tym mszale odkry\u0142em w\u0142a\u015bnie ci\u0105gle \u017cywe dzie\u0142o owej staro\u017cytno\u015bci ko\u015bcielnej, kt\u00f3r\u0105 czu\u0142em si\u0119 zafascynowany. Ton msza\u0142\u00f3w nowoczesnych wydawa\u0142 mi si\u0119 odt\u0105d pozbawiony autorytetu i namaszczenia, b\u0119d\u0105c w spos\u00f3b odczuwalny zar\u00f3wno dzie\u0142em okre\u015blonego wieku i kraju, jak utworem osobistym. Zosta\u0142em zatem nawr\u00f3cony, a mi\u0142osierdzie Jezusa, Najwy\u017cszego Kap\u0142ana, chcia\u0142o, aby moje nawr\u00f3cenie dokona\u0142o si\u0119 przy o\u0142tarzu, w trakcie samego sprawowania Boskich misteri\u00f3w[55]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Odkrycie \u201eci\u0105gle \u017cywego dzie\u0142a staro\u017cytno\u015bci ko\u015bcielnej\u201d mog\u0142o by\u0107 pocz\u0105tkowo warunkowane gustem nami\u0119tnego czytelnika Ojc\u00f3w i unosz\u0105c\u0105 si\u0119 w klimacie epoki wi\u0119ksz\u0105 przychylno\u015bci\u0105 dla \u015bredniowiecza, jakim\u015b wi\u0119c romantycznym chateaubriandyzmem. Jednak ca\u0142y dalszy bieg \u017cycia odkrywcy uniemo\u017cliwia sprowadzenie jego fascynacji do antykwaryzmu czy estetyzmu. Niezale\u017cnie, co takiego uwra\u017cliwi\u0142o duchowe \u201epowonienie\u201d m\u0142odego duchownego, pozwoli\u0142o mu to najpierw wyczuwa\u0107 r\u00f3\u017cnic\u0119 wewn\u0105trz zdeformowanego brewiarza, a potem da\u0107 si\u0119 poci\u0105gn\u0105\u0107 liturgii rzymskiej.<\/p>\n\n\n\n

Odkry\u0142 duchow\u0105 odmienno\u015b\u0107 form tradycyjnych i zaraz si\u0119 ich uchwyci\u0142 w swej praktyce kap\u0142a\u0144skiej, za zgod\u0105 biskupa. Nast\u0119pnie spr\u00f3bowa\u0142 t\u0119 odmienno\u015b\u0107 opisa\u0107 \u2013 w serii artyku\u0142\u00f3w publikowanych anonimowo na \u0142amach gazety katolickiej w 1830 roku[56]<\/a> \u2013 w czterech cechach: staro\u017cytno\u015bci, autorytecie, uniwersalno\u015bci i namaszczeniu. Ka\u017cda z tych cech, tak jak je w\u00f3wczas rozumia\u0142, odcina\u0142a liturgi\u0119 rzymsk\u0105 od \u201enowych liturgii\u201d, tworzonych od XVII wieku przez ludzi sprowadzaj\u0105cych pobo\u017cno\u015b\u0107 do stylu literackiego lub rozwijania erudycji religijnej.<\/p>\n\n\n\n

W p\u00f3\u017aniejszym czasie, ju\u017c jako odnowiciel Solesmes, Dom Gu\u00e9ranger w trakcie studi\u00f3w nad dziejami liturgii powzi\u0105\u0142 my\u015bl, \u017ce od najwcze\u015bniejszych czas\u00f3w istnieje wewn\u0105trz chrze\u015bcija\u0144stwa \u201eherezja antyliturgiczna\u201d, wyra\u017caj\u0105ca si\u0119 w nienawi\u015bci do \u201eformy religijnej\u201d[57]<\/a>. \u201eCz\u0119sto wystarczy jej istnienie w stanie ukrytego wirusa\u201d, dzia\u0142anie pod pozorami udoskonalania modlitw liturgicznych, wi\u0119kszej czci dla Pisma \u015awi\u0119tego wewn\u0105trz nabo\u017ce\u0144stw, sprawiedliwego uznania krytyki (filologicznej i historycznej), docenienia dumy narodowej itp.[58]<\/a> Gdy jednak nadarzy si\u0119 okazja, sekta antyliturgiczna przyst\u0119puje b\u0105d\u017a do likwidowania kultu, b\u0105d\u017a do zast\u0119powania go innymi zaj\u0119ciami.<\/p>\n\n\n\n

Ta my\u015bl Dom Gu\u00e9rangera zosta\u0142a przyj\u0119ta jako mocno kontrowersyjna. Tak\u017ce \u017cyczliwy mu o. Henri Lacordaire OP w prywatnym li\u015bcie do ich wsp\u00f3lnej znajomej Sophie Swetchine wykluczy\u0142 istnienie takiego pr\u0105du uderzaj\u0105cego \u015bwiadomie w kult. Uwa\u017ca\u0142 raczej, \u017ce jest to kwestia \u201edw\u00f3ch my\u015bli niepokoj\u0105cych wszystkie umys\u0142y\u201d w epoce nowo\u017cytnej: pragnienia doskonalszego stylu (w \u0142acinie) i subtelniejszej krytyki \u017ar\u00f3de\u0142. Szkody czynione s\u0142u\u017cbie Bo\u017cej wynika\u0142y zatem \u2013 uwa\u017ca\u0142 odnowiciel francuskich dominikan\u00f3w \u2013 z pomy\u0142ki podyktowanej przez gust epoki, \u201epowszechny, cho\u0107 z\u0142y\u201d[59]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Lacordaire umieszcza\u0142 wi\u0119c spraw\u0119 w porz\u0105dku estetyki: \u201eNikt nie op\u0142akuje bardziej ni\u017c ja utraty liturgii rzymskiej, ale tak samo jak utraty architektury gotyckiej, literatury sakralnej zwyci\u0119\u017conej przez literatur\u0119 \u015bwieck\u0105, i nie b\u0119d\u0119 oskar\u017ca\u0142 o to jezuit\u00f3w, kt\u00f3rzy poprawili Wergiliusza i Horacego, zamiast stawia\u0107 op\u00f3r pr\u0105dowi, zamiast naucza\u0107 \u0142aciny chrze\u015bcija\u0144skiej przy pomocy autor\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich\u201d[60]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Lacordaire my\u015bla\u0142 zapewne, \u017ce ze sw\u0105 nostalgi\u0105 za tym, co w chrze\u015bcija\u0144stwie przednowoczesne w stylu, staje blisko Dom Gu\u00e9rangera \u2013 i jedynie koryguje rozwa\u017cnie zbyt daleko id\u0105ce oskar\u017cenia tego ostatniego. O\u015bmielam si\u0119 jednak s\u0105dzi\u0107, \u017ce dwie wielkie postacie katolicyzmu francuskiego znajdowa\u0142y si\u0119 tu bardzo daleko od siebie. Analizy historyczne opata Solesmes nie musia\u0142y by\u0107 bezb\u0142\u0119dne, jego zarys \u201eherezji antyliturgicznej\u201d mo\u017ce nie by\u0142 precyzyjny \u2013 ale przecie\u017c trafia\u0142 swoj\u0105 intuicj\u0105 w zjawisko przemy\u015blanej dezinkarnacji wiary. I tu mia\u0142 racj\u0119: to odciele\u015bnienie aktu wiary musi dotkn\u0105\u0107 przede wszystkim liturgii. Dotyka jej za\u015b b\u0105d\u017a przez pozbawienie jej charakteru s\u0142u\u017cby Bo\u017cej, kultu, b\u0105d\u017a przez przypisanie jej innych zada\u0144 jako co najmniej r\u00f3wnie wa\u017cnych, b\u0105d\u017a wreszcie przez porzucenie kultu jako tej cz\u0119\u015bci religii, kt\u00f3ra nie mie\u015bci si\u0119 \u201ew obr\u0119bie rozumu\u201d i op\u00f3\u017ania jej prawdziw\u0105 misj\u0119 etyczn\u0105. Nie zawsze wi\u0119c naruszanie formy s\u0142u\u017cby Bo\u017cej by\u0142o tylko sposobem zaprz\u0119gni\u0119cia jej do propagowania herezji. Czasami \u2013 tak jak uwa\u017ca\u0142 Dom Gu\u00e9ranger \u2013 deformowanie liturgii jest jakby celem podstawowym, wynikaj\u0105cym z imperatywu zredukowania wiary do \u2013 powiedzmy dla por\u00f3wnania \u2013 filozofii przeciwnej obrz\u0119dom<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Inspirowany przez Dom Gu\u00e9rangera ruch liturgiczny (w jego pierwszej postaci, kt\u00f3ra nast\u0119pnie podlega\u0142a rozmaitym podzia\u0142om i modyfikacjom, tak\u017ce pod naciskiem \u201eb\u00f3stw\u201c nowoczesno\u015bci), startowa\u0142 z miejsca, w kt\u00f3rym form\u0119 liturgii rzymskiej okre\u015bli\u0142y decyzje papieskiego Rzymu. Skoro te decyzje, podj\u0119te po Soborze Trydenckim, polega\u0142y na wskazaniu Ko\u015bcio\u0142owi pewnej wzi\u0119tej z Tradycji formy obrz\u0119d\u00f3w \u2013 Dom Gu\u00e9ranger rozumia\u0142, \u017ce zasadniczo jego zadaniem jest odbudowa miejsc, w kt\u00f3rych formy te b\u0119d\u0105 wykorzystywane w mo\u017cliwie pe\u0142nej celebracji s\u0142u\u017cby Bo\u017cej \u2013 za\u015b uczestnicy, jak kiedy\u015b katechumeni, zanim doprowadzono ich do udzia\u0142u w misteriach, otrzymaj\u0105 niezb\u0119dne wprowadzenie w obrz\u0119dy, teksty czy \u015bpiewy, zgodnie z przypadaj\u0105cym im rodzajem uczestnictwa.<\/p>\n\n\n\n

Mens concordet voci<\/em><\/strong><\/p>\n\n\n\n

Tak by\u0142o w wieku XIX. Po tym za\u015b, co wydarzy\u0142o si\u0119 w wieku XX pod nazw\u0105 \u201ereformy liturgicznej\u201c, wyzwaniem sta\u0142o si\u0119 jednak nie tylko doprowadzenie ludzi do formy liturgicznej przywo\u0142uj\u0105cej Objawienie, ale i pomini\u0119cie po drodze, cz\u0119ste wymijanie pseudo-liturgii, kt\u00f3re zaplanowano jako naprawd\u0119 banalne \u201emaszyny do wytwarzania uczu\u0107\u201c. Du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 naszych stara\u0144 musi zatem i\u015b\u0107 dzisiaj na rzecz odzyskiwania dost\u0119pno\u015bci prawdziwie teologicznych form obrz\u0119d\u00f3w, znajduj\u0105cych si\u0119 z regu\u0142y w strefach, tak czy inaczej, wydzielonych z pola produkcji nowych modeli liturgicznych. Naszym wielkim zadaniem nie jest opracowywanie dla naszej pobo\u017cno\u015bci nowych \u201emaszyn do wytwarzania uczu\u0107\u201c lub traktowanie jako takich \u201emaszyn\u201c form wydobytych z tradycji, tak jakby pobo\u017cno\u015b\u0107 i wiara katolicka by\u0142a jedynie osi\u0105ganiem stan\u00f3w ego.<\/p>\n\n\n\n

W rozdziale Regu\u0142y po\u015bwi\u0119conym sposobowi \u015bpiewania psalm\u00f3w w trakcie s\u0142u\u017cby Bo\u017cej zaraz po powo\u0142aniu si\u0119 na s\u0142owa Psalmu: psallite sapienter<\/em>, wypowiada \u015bwi\u0119ty Benedykt tak\u017ce ow\u0105 s\u0142ynn\u0105 zasad\u0119: \u201eniech nasz umys\u0142 zgadza si\u0119 z naszym g\u0142osem\u201c, mens nostra concordet voci nostrae<\/em>. Zasada ta rozszerza si\u0119 z \u0142atwo\u015bci\u0105 na ca\u0142\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 Bo\u017c\u0105: jej powtarzalne s\u0142owa i gesty zmierzaj\u0105 bowiem do tego, by zst\u0119powa\u0142y do wn\u0119trza cz\u0142owieka objawienia chwa\u0142y Bo\u017cej z dobr\u0105 nowin\u0105 o Zbawieniu. Niech zatem kwitnie w ka\u017cdym z nas dar Bo\u017cy: filozofia na podstawie obrz\u0119d\u00f3w<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

Pawe\u0142 Milcarek <\/strong><\/p>\n\n\n\n

[1]<\/a> Por. L. P. Hemming, Liturgia jako objawienie<\/em>, t\u0142um. M. Reda, \u201eChristianitas\u201d 43 (2009), ss. 140-166.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Na temat qui pro quo zwi\u0105zanego z u\u017cywaniem tego poj\u0119cia \u2013 por. T. Rowi\u0144ski, B\u0119karty Dantego<\/em>, Tyniec 2015, s. 411-430.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a>Por. Justyn M\u0119czennik, I Apologia<\/em>, 46, t\u0142um. L. Misiarczyk, Warszawa 2012,
s. 73.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/sup><\/a>Por. Platon, Pa\u0144stwo<\/em>, 327 a \u2012 328 a.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/sup><\/a>Por. Ksenofont, Wspomnienia o Sokratesie<\/em>, I, 2, t\u0142um. L. Joachimowicz, Warszawa 1967, s. 17n.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/sup><\/a>Por. M. L. McPherran, Religia Sokratesa<\/em>, t\u0142um. M. Filipczuk, Warszawa 2014, s. 28.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/sup><\/a>Atanazy, Contra Gentes<\/em>, 10.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/sup><\/a>\u015aw. Augustyn, O wierze prawdziwej<\/em>, II-2, t\u0142um. J. Ptaszy\u0144ski, w: \u015bw. Augustyn, Dialogi i pisma filozoficzne<\/em>, t. IV, Warszawa 1954, s. 81.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/sup><\/a>Por. \u015bw. Augustyn, Pa\u0144stwo Bo\u017ce<\/em>, VI, 6.<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/sup><\/a>Por. Justyn M\u0119czennik, II Apologia<\/em>, 10, 6.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/sup><\/a>Por. Minucjusz Feliks, Oktawiusz<\/em>, 19, 14.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/sup><\/a>Tak oddaje persuasio civilis <\/em>Marian Szarmach w swoim przek\u0142adzie Oktawiusza <\/em>(Warszawa 1988, s. 46).<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/sup><\/a>Por. kard. J. Ratzinger, Prawdziwo\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwa<\/em>, t\u0142um. ks. D. J. Olewi\u0144ski, \u201eChristianitas\u201c 3\/4 (2000), s. 13-15.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/sup><\/a>Por. \u015bw. Augustyn, O wierze prawdziwej<\/em>, I-1, op. cit., s. 80.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/sup><\/a>Por. Justyn M\u0119czennik, I Apologia<\/em>, 5, 3, dz. cyt., s. 46.<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/sup><\/a>Erazm z Rotterdamu, Zbo\u017cna biesiada<\/em>, 683 D-E, t\u0142um. J. Doma\u0144ski, Warszawa 1990, s. 339n.<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/sup><\/a>Tam\u017ce, 683 E, s. 340.<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/sup><\/a>Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/sup><\/a>Tam\u017ce, s. 340n.<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/sup><\/a>Tam\u017ce, 684 A, s. 341.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/sup><\/a>Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/sup><\/a>Tam\u017ce, 684 C, s. 342.<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/sup><\/a>Por. Erazm z Rotterdamu, Rozmowy potoczne<\/em>, t\u0142um. M. Cytowska, Warszawa 1962, s. 70.<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/sup><\/a>Por. tam\u017ce, s. 73n.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/sup><\/a>Por. Justyn M\u0119czennik, Dialog z \u017bydem Tryfonem<\/em>, 8, 1-2.<\/p>\n\n\n\n

[26]<\/sup><\/a>Por. Justyn M\u0119czennik, I Apologia<\/em>, 65 i 67.<\/p>\n\n\n\n

[27]<\/sup><\/a>Rz 1, 21-23, t\u0142um. ks. R. Popowski SDB.<\/p>\n\n\n\n

[28]<\/sup><\/a>Por. R. Spaemann, Odwieczna pog\u0142oska<\/em>, t\u0142um. J. Merecki, <\/em>Warszawa 2009, s. 80-85.<\/p>\n\n\n\n

[29]<\/sup><\/a>Benedykt XVI, Przedmowa do wprowadzaj\u0105cego tomu moich pism<\/em>, w: J. Ratzinger, Opera omnia<\/em>, t. I: Teologia liturgii<\/em>, t\u0142um. W. Szymona OP, Lublin 2012, s. 1-2.<\/p>\n\n\n\n

[30]<\/sup><\/a>Or\u0119dzie Exsultet <\/em>z Wigilii Paschalnej.<\/p>\n\n\n\n

[31]<\/sup><\/a>Prefacja o Narodzeniu Pa\u0144skim.<\/p>\n\n\n\n

[32]<\/a> Por. A. Karpowicz-Zbi\u0144kowska, Czy koncert w ko\u015bciele to \u015bwi\u0119tokradztwo?<\/em>, \u201eChristianitas\u201d 65 (2016), s. 171-181.<\/p>\n\n\n\n

[33]<\/a> Por. Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, Konstytucja Sacrosanctum Concilium<\/em>, 10.<\/p>\n\n\n\n

[34]<\/a> Por. Konstytucje Towarzystwa Jezusowego, 587.<\/p>\n\n\n\n

[35]<\/a> W\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych aktualnych analiz przedstawiaj\u0105cych ten proces na szczeg\u00f3ln\u0105 uwag\u0119 zas\u0142uguje moim zdaniem tekst Piotra Kaznowskiego pt. Kr\u00f3tka historia metafizycznego znu\u017cenia<\/em> (\u201eChristianitas\u201d 44 \/ 2010, s. 40-57).<\/p>\n\n\n\n

[36]<\/a> P. Batiffol, Histoire du Br\u00e9viaire Romain<\/em>, Pary\u017c 1893, s. 214.<\/p>\n\n\n\n

[37]<\/a> Por. P. Batiffol, dz. cyt., s. 226.<\/p>\n\n\n\n

[38]<\/sup><\/a>Ks. W. Schenk, Liturgika \u2014 liturgia \u2014 kult<\/em>, w: Wprowadzenie do liturgii<\/em>, red. ks. F. Blachnicki, ks. W. Schenk, ks. R. Zielasko, Pozna\u0144\u2012Warszawa\u2012Lublin 1967, s. 11n.<\/p>\n\n\n\n

[39]<\/sup><\/a>Tam\u017ce, s. 12.<\/p>\n\n\n\n

[40]<\/sup><\/a> H. Cl\u00e9rissac, Le myst\u00e8re de l’Eglise<\/em>, 1985, s. 66.<\/p>\n\n\n\n

[41]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 67.<\/p>\n\n\n\n

[42]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 66n.<\/p>\n\n\n\n

[43]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 71.<\/p>\n\n\n\n

[44]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 71 i 76.<\/p>\n\n\n\n

[45]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 19n.<\/p>\n\n\n\n

[46]<\/sup><\/a>Zob. Z. Herbert, J. Zawieyski, Korespondencja<\/em>, red. P. K\u0105dziela, Warszawa 2002.<\/p>\n\n\n\n

[47]<\/sup><\/a>Zob. Z. Herbert, H. Elzenberg, Korespondencja<\/em>, red. B. Toru\u0144czyk, Warszawa 2002.<\/p>\n\n\n\n

[48]<\/sup><\/a> Mam na my\u015bli niezwykle ciekaw\u0105 analiz\u0119 Jacka Kopci\u0144skiego Niepok\u00f3j. Historia jednego dramatu <\/em>\u2012 z kt\u00f3rej korzystam obficie przy zreferowaniu kryzysu duchowego poety(korzysta\u0142em z tekstu zamieszczonego w serwisie internetowym Katedry Kulturoznawstwa Wydzia\u0142u Filologicznego Uniwersytetu Gda\u0144skiego). Zob. J. Kopci\u0144ski, Nas\u0142uchiwanie. Sztuki na g\u0142osy Zbigniewa Herberta<\/em>, Warszawa 2008.<\/p>\n\n\n\n

[49]<\/sup><\/a>Szczeg\u00f3lnym miejscem tej \u201espowiedzi\u201c s\u0105 listy Herberta do Zawieyskiego z 8 kwietnia i 4 pa\u017adziernika 1950 r.<\/p>\n\n\n\n

[50]<\/sup><\/a> Z. Herbert, Listy do Muzy<\/em>, Gdynia 2000, s. 26.<\/p>\n\n\n\n

[51]<\/sup><\/a> Tam\u017ce, s. 27.<\/p>\n\n\n\n

[52]<\/sup><\/a>List Z. Herberta do J. Zawieyskiego z 4 pa\u017adziernika 1950 r.<\/p>\n\n\n\n

[53]<\/a> W tym kontek\u015bcie zwracam uwag\u0119 na analiz\u0119 Paw\u0142a Grada dotycz\u0105c\u0105 r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy tradycj\u0105 a \u201ekonserwatyzmem nihilistycznym\u201d (por. P. Grad, O poj\u0119ciu tradycji<\/em>, Warszawa 2017, s. 35-42).<\/p>\n\n\n\n

[54]<\/a> Dom P. Gu\u00e9ranger, M\u00e9moires autobiographiques (1805<\/em>\u2012<\/em>1833)<\/em>, Solesmes 2005, s. 53.<\/p>\n\n\n\n

[55]<\/a> Tam\u017ce, s. 81.<\/p>\n\n\n\n

[56]<\/a> Wszystkie artyku\u0142y, razem ze zwi\u0105zanymi z nimi innymi tekstami polemicznymi, wesz\u0142y do po\u015bmiertnie wydanego zbioru pt. M\u00e9langes de liturgie, d\u2019histoire et de th\u00e9ologie<\/em> (Solesmes 1887).<\/p>\n\n\n\n

[57]<\/a> \u201eHerezji antyliturgicznej\u201d po\u015bwi\u0119ci\u0142 Dom Gu\u00e9ranger ca\u0142y rozdzia\u0142 14 swych pomnikowych Institutions liturgiques<\/em>, wracaj\u0105c do tego tropu w wielu dalszych miejscach tego dzie\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

[58]<\/a> Por. P. Gu\u00e9ranger, Institutions liturgiques<\/em>, t. II, Pary\u017c 1878, s. 525n.<\/p>\n\n\n\n

[59]<\/a> Por. list H. Lacordaire\u2019a do S. Swetchine z 14 pa\u017adziernika 1843 (Correspondance du R. P. Lacordaire et de Madame Swetchine<\/em>, Pary\u017c 1899, s. 358-360).<\/p>\n\n\n\n

[60]<\/a> Tam\u017ce, s. 360.<\/p>\n\n\n\n

Za: christianitas.com<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tak, chrze\u015bcija\u0144stwo jest filozofowaniem na podstawie obrz\u0119d\u00f3w \u2013 gdy\u017c obrz\u0119d jest sposobem objawienia[1] czy uobecnienia zbawczej Prawdy-Logosu,<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1504,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0},"categories":[17],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1503"}],"collection":[{"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1503"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1503\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1505,"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1503\/revisions\/1505"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/1504"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1503"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1503"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/rzymskikatolik.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1503"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}