Ks. Jaros\u0142aw Ferenc: Cztery rewolucje. I. Arianizm.<\/p>\n\n\n\n
\u201eJedna tyko zniewaga jest obecnie ostro karana<\/p>\n\n\n\n
\u2013 \u015bcis\u0142e przestrzeganie tradycji ojc\u00f3w\u201d.<\/p>\n\n\n\n
\u015aw. Bazyli<\/p>\n\n\n\n
Co kilka wiek\u00f3w B\u00f3g dopuszcza \u015bmiertelny atak na wiar\u0119 katolick\u0105 w jej warstwie doktrynalnej. Pisz\u0119 o dopu\u015bcie bo\u017cym cho\u0107 mo\u017cemy r\u00f3wnie\u017c traktowa\u0107 burze doktrynalne w perspektywie zaniedba\u0144 i grzechu samych chrze\u015bcijan. W idei dopustu bo\u017cego zawarta jest jednak nadzieja na przezwyci\u0119\u017cenie zagro\u017ce\u0144 oraz uznanie zasady, \u017ce B\u00f3g potrafi ze z\u0142a wyprowadzi\u0107 dobro. Tak rzeczywi\u015bcie by\u0142o. Po herezji arianizmu i luteranizmu Ko\u015bci\u00f3\u0142 wyszed\u0142 wzmocniony. Dzisiaj herezja modernizmu, najgro\u017aniejsza ze wszystkich herezji wydaje si\u0119 trawi\u0107 tkank\u0119 Ko\u015bcio\u0142a i zapowiada jego rych\u0142\u0105 \u015bmier\u0107. Tak\u0105 nadziej\u0119 bynajmniej maj\u0105 wrogowie \u015bwi\u0119tej wiary i to ju\u017c od ponad stu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu lat. A czy my katolicy, dzisiaj na pocz\u0105tku XXI wieku mo\u017cemy mie\u0107 nadziej\u0119 na przezwyci\u0119\u017cenie herezji modernizmu? Spr\u00f3bujmy spojrze\u0107 na istotne b\u0142\u0119dy wiary, kt\u00f3re zakorzeni\u0142y si\u0119 w arianizmie, luteranizmie, nowo\u017cytno\u015bci i modernizmie z perspektywy teologicznej ale i historycznej.<\/p>\n\n\n\n
ARIANIZM \u2013 CHRZE\u015aCIJA\u0143STWO JAKO PROJEKT LUDZKI I NATURALISTYCZNY<\/p>\n\n\n\n
Do Edyktu Mediola\u0144skiego z 313 r., kt\u00f3ry wyda\u0142 cesarz Konstantyn Wielki, chrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o religi\u0105 raczej peryferii. Chocia\u017c Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 widoczny ju\u017c w ca\u0142ym Cesarstwie, to jednak dominuj\u0105c\u0105 i oficjaln\u0105 by\u0142a poga\u0144ska rzymska religia z kultem cezar\u00f3w i innych rodzimych b\u00f3stw. Chrze\u015bcija\u0144stwo od czas\u00f3w Nerona by\u0142o religi\u0105 zakazan\u0105 i zwalczan\u0105. W ci\u0105gu trzech wiek\u00f3w by\u0142y jednak okresy wzgl\u0119dnej tolerancji wobec chrze\u015bcijan, zale\u017ca\u0142o to od prefekt\u00f3w poszczeg\u00f3lnych prowincji. Najwi\u0119ksze prze\u015bladowania by\u0142y za czas\u00f3w Nerona, Dioklecjana i Decjusza. Wiara katolicka ci\u0105gle by\u0142a okre\u015blana jako zbrodniczy zabobon (\u0142ac. superstitio malefica), kt\u00f3ry dla dla dobra Cesarstwa Rzymskiego i cywilizowanego \u015bwiata trzeba zniszczy\u0107.<\/p>\n\n\n\n
W IV wieku tu\u017c po zniesieniu restrykcji wobec Ko\u015bcio\u0142a przez Cesarstwo Rzymskie, pojawi\u0142a si\u0119 gro\u017ana herezja. Uderza\u0142a ona w samo serce to\u017csamo\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej, stanowi\u0142a \u015bmiertelne zagro\u017cenie dla przysz\u0142o\u015bci i rozwoju Ko\u015bcio\u0142a. By\u0142a to herezja aria\u0144ska. \u201eChrze\u015bcija\u0144stwo by\u0142o dzieckiem, a wok\u00f3\u0142 jego ko\u0142yski kr\u0119ci\u0142y si\u0119 ciemne postaci, rzucaj\u0105c chytre spojrzenia\u201d[1]<\/a>. Diakon Ariusz wy\u015bwi\u0119cony w roku 311 w Aleksandrii, by\u0142 cz\u0142owiekiem o niezwyk\u0142ych manierach, ascetycznym wygl\u0105dzie i wybitnym intelekcie. Pogl\u0105dy Ariusza szybko zyska\u0142y popularno\u015b\u0107 i rozg\u0142os w ca\u0142ym Ko\u015bciele. G\u0142osi\u0142 on, \u017ce: \u201dB\u00f3g nie zawsze by\u0142 Ojcem, by\u0142 czas, gdy by\u0142 sam, gdy nie by\u0142 jeszcze Ojcem, kt\u00f3rym sta\u0142 si\u0119 p\u00f3\u017aniej. Syn nie istnieje od wieczno\u015bci, lecz powsta\u0142 z niczego\u201d.[2]<\/a> Druga Osoba Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej Jezus Chrystus nie jest zatem wsp\u00f3\u0142istotna i r\u00f3wna Bogu Ojcu, wprawdzie jest te\u017c b\u00f3stwem ale ni\u017cszym od Ojca. Syn Bo\u017cy by\u0142by wi\u0119c na miar\u0119 b\u00f3stw wymy\u015blonych przez ludzi, na miar\u0119 rzymskich bog\u00f3w czy greckich a tak\u017ce Cezar\u00f3w i August\u00f3w. Wprawdzie jako doskona\u0142y cz\u0142owiek czy ten, kt\u00f3ry maksymalnie zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do boskiej doskona\u0142o\u015bci, ale wci\u0105\u017c by\u0142by istot\u0105 ludzk\u0105. Chrze\u015bcija\u0144stwo sta\u0142oby si\u0119 wtedy religi\u0105 naturaln\u0105, kt\u00f3ra by kultywowa\u0142a warto\u015bci tego \u015bwiata z wykluczeniem wymiaru nadprzyrodzonego. W tej aria\u0144skiej wizji Syna ni\u017cszego od Ojca nie by\u0142oby te\u017c miejsca dla Boga w Tr\u00f3jcy \u015awi\u0119tej Jedynego[3]<\/a>. W cieniu tej herezji sta\u0142 gnostycyzm, kt\u00f3ry \u201ez jego gradacj\u0105 byt\u00f3w od pierwotnej materii a\u017c do cz\u0142owieka ustanawia\u0142 ca\u0142o\u015bciowy schemat rzeczywisto\u015bci, w ramach kt\u00f3rego gubi\u0142a si\u0119 prawda o stworzeniu i transcendencja\u201d[4]<\/a>. Dla arian Chrystus stawa\u0142 si\u0119 stworzeniem, p\u00f3\u0142-bogiem, demiurgiem, jednym z po\u015brednich byt\u00f3w niebia\u0144skich, w kt\u00f3rych rozmi\u0142owani byli gnostycy. Sp\u00f3r katolik\u00f3w z arianami dla wielu \u00f3wczesnych ludzi jak i dla wsp\u00f3\u0142czesnych, m\u00f3g\u0142 i mo\u017ce wydawa\u0107 si\u0119 jedynie zwyk\u0142\u0105 teologiczn\u0105 abstrakcj\u0105. Nic bardziej mylnego. Cz\u0142owiecze\u0144stwo i bosko\u015b\u0107 Chrystusa s\u0105 tak samo wa\u017cne w rzeczywisto\u015bci Wcielenia. Bez Wcielania nie ma zbawienia, bez zbawienia nie ma nadziei.<\/p>\n\n\n\n Gdyby Ko\u015bci\u00f3\u0142 zosta\u0142 zbudowany w IV wieku na herezji aria\u0144skiej, mieliby\u015bmy zupe\u0142nie inn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, bardziej by\u0142by to naturalistyczny, ludzki projekt a nie Mistyczne Cia\u0142o Chrystusa. Na szcz\u0119\u015bcie do tego nie dosz\u0142o. Po og\u0142oszeniu fa\u0142szywych nauk przez Ariusza, Ko\u015bci\u00f3\u0142 natychmiast zareagowa\u0142, czego skutkiem by\u0142o zwo\u0142anie Soboru w Nicei w 325 r. Ojcowie Soborowi pot\u0119pili arianizm, du\u017cy udzia\u0142 mia\u0142 tu diakon Atanazy b\u0119d\u0105cy sekretarzem Aleksandra bpa Aleksandrii, redaguj\u0105c Credo Nicejskie, kt\u00f3re stanowi\u0142o prawowiern\u0105 katolick\u0105 nauk\u0119 na temat r\u00f3wno\u015bci Ojca i Syna.<\/p>\n\n\n\n Wydawa\u0107 by si\u0119 mog\u0142o, \u017ce wraz Soborem w Nicei arianizm si\u0119 zako\u0144czy\u0142. Nic bardziej b\u0142\u0119dnego. Po up\u0142ywie siedmiu lat rozp\u0119ta\u0142o si\u0119 piek\u0142o arianizmu. Heretycy nie zrezygnowali ze swoich fa\u0142szywych tez, lecz zacz\u0119li g\u0142osi\u0107 je z ca\u0142\u0105 moc\u0105, u\u017cywaj\u0105c wszelkich mo\u017cliwych \u015brodk\u00f3w, w\u0142\u0105cznie z politycznymi. Do swoich racji zdo\u0142ali przekona\u0107 cesarzy rzymskich: Konstantyna Wielkiego i Konstancjusza.<\/strong> Kierowali si\u0119 podst\u0119pem, intryg\u0105 i oszczerstwem. Euzebiusz z Nikomedii wykorzysta\u0142 znajomo\u015bci na dworze cesarskim i pozyska\u0142 dla ich sprawy samego cesarza Konstantyna, kt\u00f3ry nie zna\u0142 si\u0119 na kwestiach doktrynalnych. Smutne to by\u0142y czasy, gdy spraw\u0119 katolick\u0105 zdradza\u0142 ten sam cesarz, kt\u00f3ry wcze\u015bniej przyczyni\u0142 si\u0119 do og\u0142oszenia edyktu mediola\u0144skiego i zwo\u0142ania soboru w 325 r. Arianie zwo\u0142ywali synody, kt\u00f3rych celem by\u0142o zniszczenie katolicyzmu. Ich istotn\u0105 cech\u0105 by\u0142y wieloznaczne, nieprecyzyjne stwierdzenia, pod kt\u00f3rymi mogli podpisa\u0107 si\u0119 zar\u00f3wno katolicy jak i arianie, tak starano si\u0119 zaciemnia\u0107 prawd\u0119. Potrafili gro\u017abami i pochlebstwami z\u0142ama\u0107 papie\u017ca Liberiusza, kt\u00f3ry wcze\u015bniej dzielnie broni\u0142 ortodoksji. Na wygnaniu okaza\u0142 s\u0142abo\u015b\u0107 i wyst\u0105pi\u0142 przeciw wierze katolickiej. Papie\u017c Liberiusz da\u0142 si\u0119 z\u0142apa\u0107 w zastawione na niego sid\u0142a, ku wielkiemu zgorszenia Ko\u015bcio\u0142a. Kard. J. H. Newman opisuj\u0105c czasy aria\u0144skie stwierdza, \u017ce grupa katolickich biskup\u00f3w Zachodu \u201eniezorganizowana i pozbawiona zdecydowanego przyw\u00f3dztwa oraz jasno zdefiniowanych cel\u00f3w czy wsp\u00f3lnej polityki, by\u0142a podatna na wszelkie wp\u0142ywy, co frakcja uzurpator\u00f3w mog\u0142a zr\u0119cznie wykorzysta\u0107 przeciw nim\u201d[5]<\/a>. W konsekwencji og\u00f3\u0142owi biskup\u00f3w nie uda\u0142o si\u0119 wytrwa\u0107 w prawdziwej katolickiej wierze. Za pomoc\u0105 \u015brodk\u00f3w politycznych arianie w ca\u0142ym Cesarstwie usun\u0119li katolickich biskup\u00f3w, na czele z Atanazym bpem Aleksandrii a na ich miejsce mianowali heretyckich. Dokonywali akt\u00f3w przemocy, terroru i morderstw wobec katolik\u00f3w. Nasta\u0142y ci\u0119\u017ckie czasy dla prawowiernego Ko\u015bcio\u0142a. Sytuacja ortodoksji wydawa\u0142a si\u0119 tak beznadziejna, \u017ce \u015bw. Hieronim mia\u0142 powiedzie\u0107: \u201eCa\u0142y \u015bwiat wyda\u0142 j\u0119k zgrozy, stwierdzaj\u0105c, \u017ce jest aria\u0144ski\u201d[6]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n I tu na aren\u0119 walki o prawd\u0119 katolick\u0105 wkracza \u015bw. Atanazy. Analizuj\u0105c dzieje Ko\u015bcio\u0142a mo\u017cemy stwierdzi\u0107, \u017ce na trudne czasy, szczeg\u00f3lnie jakiej\u015b gro\u017anej herezji, Pan B\u00f3g daje nam wybitnego przyw\u00f3dc\u0119, stra\u017cnika wiary i tradycji. Wtedy Ko\u015bci\u00f3\u0142 otrzyma\u0142 \u015bw. Atanazego. By\u0142 on najwi\u0119kszym umys\u0142em \u00f3wczesnego cesarstwa. Posiada\u0142 wszystkie talenty potrzebne do sprawowania przyw\u00f3dztwa duchowego, intelektualnego a nawet politycznego. To wtedy m\u00f3wiono: \u201eAtanazy przeciw \u015bwiatu\u201d. Ten obro\u0144ca wiary by\u0142 pi\u0119ciokrotnie wyp\u0119dzany z Aleksandrii. Podczas trzeciego wygnania Atanazy uda\u0142 si\u0119 na pustyni\u0119 egipsk\u0105 i tam ukrywa\u0142 si\u0119 w\u015br\u00f3d zaprzyja\u017anionych pustelnik\u00f3w. W czasie prze\u015bladowa\u0144 bp Aleksandrii pociesza\u0142 wiernych s\u0142owami: \u201eZabrano nasze ko\u015bcio\u0142y i oddano arianom: oni maj\u0105 ko\u015bcio\u0142y a my mamy wiar\u0119\u201d. Podczas herezji aria\u0144skiej, kt\u00f3ra trwa\u0142a 60 lat, g\u0142\u00f3wnym punktem sporu by\u0142o Credo Nicejskie i \u015bw. Atanazy. Gdy cesarz Konstancjusz postanowi\u0142 uderzy\u0107 w katolik\u00f3w, to jednym z jego pierwszych pragnie\u0144 by\u0142o usuni\u0119cie m\u0119\u017ca bo\u017cego z Aleksandrii. Arianie mieli do niego obsesyjn\u0105 nienawi\u015b\u0107. Zdawali sobie spraw\u0119 z tego, \u017ce gdyby uda\u0142o im si\u0119 tylko powstrzyma\u0107 \u015bw. Atanazego, ich panowanie nie mia\u0142oby ju\u017c \u017cadnych przeszk\u00f3d. Dosz\u0142o do tego, \u017ce w opozycji do arian, katolicy byli nazywani atanazjanami. W 366 roku \u015bw. Atanazy wraca z pi\u0105tego wygnania do swojej ukochanej Aleksandrii. I cho\u0107 nie doczeka\u0142 upadku arianizmu to dostrzega\u0142 widoczny jego zmierzch. Wiara katolicka w ca\u0142ym Ko\u015bciele wychodzi\u0142a z ukrycia i mog\u0142a dalej si\u0119 rozwija\u0107. Ju\u017c po \u015bmierci \u015bw. Atanazego, cesarz Teodozjusz I og\u0142asza chrze\u015bcija\u0144stwo religi\u0105 panuj\u0105c\u0105 i obsadza diecezje katolickimi biskupami.<\/p>\n\n\n\n W okresie 60 lat trwania herezji aria\u0144skiej, bez ma\u0142a ca\u0142e Magisterium Ko\u015bcio\u0142a przesta\u0142o g\u0142osi\u0107 prawowiern\u0105 nauk\u0119 katolick\u0105. Czy Duch \u015awi\u0119ty zatem opu\u015bci\u0142 sw\u00f3j Ko\u015bci\u00f3\u0142 i przesta\u0142 nad nim czuwa\u0107. Roberto de Mattei twierdzi, \u017ce nie, \u201eponiewa\u017c wiara zosta\u0142a zachowana przez grupk\u0119 \u015bwi\u0119tych i nieustraszonych biskup\u00f3w, takich jak Atanazy z Aleksandrii, Hilary z Poitiers, Euzebiusz z Vercelli, a przede wszystkim przez zwyk\u0142ych wiernych, kt\u00f3rzy nie zgodzili si\u0119 na teologiczne kompromisy, ale zachowali ortodoksyjn\u0105 wiar\u0119, kieruj\u0105c si\u0119 jedynie swym sensus fidei\u201d[7]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Kard. J. H. Newman w swoich dzie\u0142ach po\u015bwi\u0119ca wiele uwagi historii \u015bw. Atanazego, jako przyk\u0142adu si\u0142y i znaczenia tradycji katolickiej. Wg niego podczas herezji aria\u0144skiej na stra\u017cy prawdziwej wiary, zach\u0119ceni przyk\u0142adem \u015bw. Atanazego, stali \u015bwieccy, kt\u00f3rzy byli wierni nauczaniu swoich pasterzy, nawet je\u015bli sami pasterze porzucili prawowiern\u0105 nauk\u0119 i nie mieli odwagi jej broni\u0107. Tradycyjnej wiary katolickiej bronili \u015bwieccy, czyli Ko\u015bci\u00f3\u0142 nauczany (Ecclesia docta), a nie Magisterium \u2013 Ko\u015bci\u00f3\u0142 nauczaj\u0105cy (Ecclesia docens), czyli biskupi w \u0142\u0105czno\u015bci z papie\u017cem[8]<\/a>. Co sprawi\u0142o, \u017ce prosty lud chrze\u015bcija\u0144ski zachowa\u0142 prawowiern\u0105 wiar\u0119? Kardyna\u0142 twierdzi, \u017ce \u201egdyby (\u015bwieccy) od czasu swego chrztu nie byli katechizowani, jak pisze \u015bw. Hilary, w prawowierno\u015bci, to nigdy nie \u017cywiliby takiego wstr\u0119tu do innowierczej doktryny aria\u0144skiej. Ich g\u0142os jest zatem g\u0142osem tradycji\u201d[9]<\/a>. Wierni katolicy zachowali nieska\u017con\u0105 wiar\u0119, poniewa\u017c otrzymali prawdy g\u0142oszone od czas\u00f3w apostolskich. Istotne okaza\u0142o si\u0119 r\u00f3wnie\u017c to, \u017ce wierni \u015bwieccy jako ca\u0142o\u015b\u0107 nie mog\u0105 b\u0142\u0105dzi\u0107 w swej wierze.<\/p>\n\n\n\n Jeden z ksi\u0119\u017cy, p\u00f3\u017aniejszy kardyna\u0142 J. B. Franzelin, zarzuci\u0142 angielskiemu konwertycie, \u017ce tezy stwierdzaj\u0105ce omylno\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a nauczaj\u0105cego, s\u0105 sprzeczne z obietnic\u0105 Jezusa w ewangelii: \u201ea bramy piekielne go nie przemog\u0105\u201d. Kard. J. H. Newman da\u0142 nast\u0119puj\u0105c\u0105 odpowied\u017a: \u201eWci\u0105\u017c twierdz\u0119, \u017ce w owym czasie powszechnego chaosu dogmat o b\u00f3stwie Chrystusa Pana by\u0142 g\u0142oszony, broniony oraz (z ludzkiego punktu widzenia) ratowany w znacznie wi\u0119kszym stopniu przez Ecclesia docta (Ko\u015bci\u00f3\u0142 nauczany) ni\u017c przez Ecclesia docens (Ko\u015bci\u00f3\u0142 nauczaj\u0105cy); \u017ce cia\u0142o biskup\u00f3w okaza\u0142o si\u0119 niewierne, podczas gdy cia\u0142o wiernych trwa\u0142o przy wierze otrzymanej podczas chrztu; \u017ce jednym razem papie\u017c, a innymi razy g\u0142owy patriarchat\u00f3w, metropolii czy innych znacz\u0105cych stolic biskupich, a niekiedy synody powszechne, m\u00f3wi\u0142y rzeczy, kt\u00f3rych m\u00f3wi\u0107 nie powinny, lub te\u017c post\u0119powa\u0142y w spos\u00f3b, kt\u00f3ry zaciemnia\u0142 lub wypacza\u0142 objawion\u0105 prawd\u0119; podczas gdy z drugiej strony to w\u0142a\u015bnie lud chrze\u015bcija\u0144ski, za zrz\u0105dzeniem Opatrzno\u015bci, stanowi\u0142 oparcie i \u017ar\u00f3d\u0142o si\u0142y dla Atanazego, Hilarego, Euzebiusza z Vercelli oraz innych samotnych wyznawc\u00f3w, kt\u00f3rzy bez niego byliby skazani na pora\u017ck\u0119\u201d[10]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Tradycja katolicka ju\u017c w pierwszych wiekach wykaza\u0142a si\u0119 trwa\u0142o\u015bci\u0105 i niezmienno\u015bci\u0105 podobn\u0105 aksjomatom matematycznym. Niezale\u017cnie od jako\u015bci nauczycieli matematyki czy logiki – wielu z nich mo\u017ce si\u0119 myli\u0107 lub by\u0107 nieudolnymi – aksjomaty pozostaj\u0105 niezmienne i trwa\u0142e. By\u0107 mo\u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u015bwieckich katolik\u00f3w nie rozumia\u0142a niuans\u00f3w herezji aria\u0144skiej, podobnie jak ni\u017csze duchowie\u0144stwo, to jednak w tej sytuacji wystarczy\u0142a prosta katolicka wiara, kt\u00f3ra rozpozna\u0142a w Jezusie Chrystusie Syna Bo\u017cego jako r\u00f3wnego Bogu Ojcu. In\u017cynieria spo\u0142eczna z IV wieku, kt\u00f3ra stworzy\u0142a idee oderwane od rzeczywisto\u015bci, maj\u0105ca \u015bmiertelnie ugodzi\u0107 w katolicyzm, zosta\u0142a skutecznie powstrzymana.<\/p>\n\n\n\n Niestety, jak pisze ks. Davies \u201eto, co sta\u0142o si\u0119 ponad 1600 lat temu, powtarza si\u0119 dzisiaj, tyle \u017ce z dwiema lub trzema r\u00f3\u017cnicami: Aleksandria to obecnie ca\u0142y Ko\u015bci\u00f3\u0142 powszechny, kt\u00f3rego r\u00f3wnowaga zosta\u0142a zachwiana, a to, co przedsi\u0119wzi\u0119to w tamtym czasie z u\u017cyciem fizycznej si\u0142y i okrucie\u0144stwa, obecnie sprowadzono do ca\u0142kowicie odmiennego wymiaru. Wygnanie zast\u0105piono banicj\u0105 milcz\u0105cego ignorowania, za\u015b mordowanie \u2013 niszczeniem charakteru\u201d.[11]<\/a><\/p>\n\n\n\n [1]<\/a> Warren H. Carroll, Historia chrze\u015bcija\u0144stwa, Wektory 2014, s. 12<\/p>\n\n\n\n [2]<\/a> Tam\u017ce, s. 13<\/p>\n\n\n\n [3]<\/a> Por. Romano Amerio, Jota una, Antyk, s. 26 n.<\/p>\n\n\n\n [4]<\/a> Tam\u017ce.<\/p>\n\n\n\n [5]<\/a> Michael Davies, \u015awi\u0119ty Atanazy obro\u0144ca wiary\u201d, Warszawa 2017, s. 35<\/p>\n\n\n\n [6]<\/a> Tam\u017ce, s. 51<\/p>\n\n\n\n [7]<\/a> Roberto de Mattei, W obronie Tradycji, Warszawa 2020, s. 45.<\/p>\n\n\n\n [8]<\/a> Por. Michael Davies, dz. cyt. s.52<\/p>\n\n\n\n [9]<\/a> Tam\u017ce, s. 68.<\/p>\n\n\n\n
\n\n\n\n